Giám định chữ ký trong di chúc khi nghi ngờ có dấu hiệu bất thường

Câu hỏi pháp lý đặt ra

Vấn đề cốt lõi không phải là việc chữ ký trên di chúc “trông khác” theo cảm nhận chủ quan, mà là xác định người có quyền yêu cầu giám định, thời điểm yêu cầu và cách thức giám định trong tranh chấp thừa kế. Nếu phát sinh nghi ngờ về tính xác thực của chữ ký, chữ viết hoặc dấu vết thể hiện ý chí cuối cùng của người lập di chúc, pháp luật tố tụng dân sự cho phép đương sự đề nghị Tòa án trưng cầu giám định. Trường hợp Tòa án không chấp nhận yêu cầu trưng cầu, đương sự còn có quyền tự mình yêu cầu giám định theo điều kiện luật định.

Do đó, câu trả lời trọng tâm là: có thể đề nghị giám định chữ ký, nhưng việc này phải được thực hiện đúng tư cách pháp lý và đúng giai đoạn giải quyết tranh chấp. Nếu chưa có tranh chấp hoặc chưa có vụ việc được Tòa án thụ lý, việc yêu cầu giám định sẽ phụ thuộc vào tư cách của người yêu cầu và quy định của pháp luật về giám định tư pháp.

Có được yêu cầu giám định chữ ký trong di chúc không?

Được. Theo điểm a khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có quyền yêu cầu Tòa án trưng cầu giám định hoặc tự mình yêu cầu giám định sau khi đã đề nghị Tòa án trưng cầu giám định nhưng Tòa án từ chối yêu cầu đó. Quyền tự yêu cầu giám định được thực hiện trước khi Tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử theo thủ tục sơ thẩm hoặc quyết định mở phiên họp giải quyết việc dân sự.

Trong tranh chấp thừa kế, di chúc là chứng cứ trung tâm để xác định ý chí của người để lại di sản. Nếu chữ ký cuối trang bị nghi ngờ là không phải chữ ký của người lập di chúc, vấn đề này gắn trực tiếp với hiệu lực của di chúc và phần di sản được phân chia theo di chúc hay theo pháp luật. Vì vậy, yêu cầu giám định là biện pháp tố tụng phù hợp để làm rõ tính xác thực của tài liệu.

Ai có quyền yêu cầu?

Quyền yêu cầu phát sinh đối với đương sự trong vụ án dân sự hoặc vụ việc dân sự có liên quan đến di sản. Trong thực tiễn tranh chấp thừa kế, người khởi kiện, bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đều có thể là chủ thể có quyền đề nghị giám định nếu có tư cách tố tụng phù hợp. Theo điểm a khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đây là cơ sở trực tiếp để yêu cầu Tòa án hoặc tự mình yêu cầu giám định khi đủ điều kiện.

Nếu người con đang giữ di chúc chưa đồng ý chia di sản, việc tự yêu cầu giám định phải gắn với một tranh chấp cụ thể hoặc vụ việc đang được giải quyết theo trình tự tố tụng. Còn nếu chỉ dừng ở việc nghi ngờ trong nội bộ gia đình mà chưa phát sinh thủ tục pháp lý, việc giám định tư pháp không tự động tạo ra kết quả ràng buộc về chia di sản.

Thời điểm nào nên yêu cầu giám định?

Thời điểm phù hợp là ngay khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ và trước khi vụ việc được giải quyết theo hướng không còn cơ hội thu thập chứng cứ. Theo điểm a khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, việc tự mình yêu cầu giám định chỉ được thực hiện trước thời điểm Tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm hoặc quyết định mở phiên họp giải quyết việc dân sự. Quy định này có ý nghĩa rất lớn vì chậm yêu cầu có thể làm mất quyền chủ động về chứng cứ.

Trong bối cảnh tranh chấp thừa kế, việc yêu cầu giám định nên được nêu trong đơn khởi kiện, bản tự khai, yêu cầu phản tố hoặc văn bản yêu cầu độc lập tùy vai trò tố tụng. Nếu tranh chấp chưa khởi động bằng con đường Tòa án, người có quyền lợi liên quan cần cân nhắc khởi kiện hoặc đề nghị Tòa án giải quyết để tạo căn cứ pháp lý cho việc trưng cầu giám định.

Ai sẽ ra quyết định trưng cầu giám định?

Theo điểm b khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, khi có yêu cầu của đương sự hoặc khi xét thấy cần thiết, Thẩm phán ra quyết định trưng cầu giám định. Quyết định này phải xác định rõ người giám định, đối tượng cần giám định, vấn đề cần giám định và các yêu cầu cụ thể cần có kết luận giám định. Đây là cơ chế tố tụng chính thức để kết quả giám định được sử dụng trong hồ sơ giải quyết tranh chấp.

Trong tranh chấp di chúc, đối tượng giám định thường là chữ ký cuối trang, chữ viết, mực viết, dấu vết sửa chữa hoặc các tài liệu so sánh chữ ký được cho là chuẩn của người đã mất. Tòa án sẽ cân nhắc tính cần thiết của giám định đối với việc giải quyết vụ án, nhất là khi có tranh cãi giữa các bên về tính hợp pháp của di chúc.

Nếu Tòa án không trưng cầu thì sao?

Nếu Tòa án từ chối trưng cầu giám định, đương sự có thể tự mình yêu cầu giám định theo điểm a khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, miễn là còn trong thời hạn luật định nêu trên. Cơ chế này bảo đảm quyền chứng minh của đương sự không bị phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định trưng cầu của Tòa án. Kết luận giám định do đương sự tự yêu cầu vẫn có thể được Tòa án xem xét như một nguồn chứng cứ trong vụ án.

Việc tự yêu cầu giám định phải tuân thủ pháp luật về giám định tư pháp. Theo Luật Giám định tư pháp 2012, người yêu cầu giám định cần đáp ứng điều kiện chủ thể theo quy định và gửi yêu cầu đến tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền giám định. Kết luận giám định vẫn cần được đánh giá cùng với các chứng cứ khác của vụ việc, không được mặc nhiên coi là kết quả cuối cùng nếu còn tranh chấp về giá trị chứng minh.

Di chúc có chữ ký bất thường có đương nhiên vô hiệu không?

Không. Một chữ ký khác thường chỉ là dấu hiệu để nghi ngờ, chưa phải là kết luận pháp lý về vô hiệu. Hiệu lực của di chúc còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác như năng lực của người lập di chúc, tính tự nguyện, nội dung di chúc, hình thức di chúc và việc di chúc có vi phạm quy định bắt buộc của pháp luật hay không. Vì vậy, giám định chữ ký là bước để làm rõ chứng cứ, không phải là phán quyết về toàn bộ giá trị của di chúc.

Khi có tranh chấp, Tòa án sẽ xem xét tổng thể các chứng cứ: bản gốc di chúc, bản sao, chữ ký mẫu, tình trạng sức khỏe của người lập di chúc, hoàn cảnh lập di chúc, lời khai của người làm chứng và tài liệu liên quan khác. Nếu kết luận giám định cho thấy chữ ký không phải của người lập di chúc, đó là căn cứ quan trọng để yêu cầu xem xét hiệu lực của di chúc theo quy định hiện hành.

Hướng xử lý thực tế trong trường hợp này

1. Giữ nguyên bản gốc di chúc và các tài liệu liên quan, tránh tự ý ghi chú, tẩy xóa hoặc sao chụp làm biến dạng chứng cứ.
2. Thu thập chữ ký mẫu, giấy tờ tùy thân, hồ sơ bệnh án, văn bản giao dịch trước đây để làm tài liệu so sánh khi giám định.
3. Gửi yêu cầu bằng văn bản đến Tòa án nếu đã có tranh chấp thừa kế, đề nghị trưng cầu giám định chữ ký trong di chúc.
4. Nếu Tòa án không chấp nhận trưng cầu và còn trong thời hạn luật định, thực hiện yêu cầu giám định theo đúng trình tự của pháp luật về giám định tư pháp.
5. Không tự ý đồng ý chia di sản khi chưa làm rõ tính xác thực của di chúc nếu việc xác thực này là yếu tố quyết định đến quyền thừa kế của các bên.

Trong thực tế, việc giám định nên được đặt trong tổng thể chiến lược chứng cứ, không tách rời thủ tục tố tụng thừa kế. Nếu di chúc là căn cứ phân chia phần lớn tài sản cho một người con, vấn đề chữ ký càng cần được kiểm tra bằng thủ tục pháp lý chính thức trước khi chốt phương án phân chia.

Kết luận

Người con nghi ngờ chữ ký trên di chúc của mẹ khác thường có quyền đề nghị giám định nếu đang là đương sự trong vụ việc thừa kế và đáp ứng điều kiện của pháp luật tố tụng dân sự. Căn cứ trực tiếp là điểm a và điểm b khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Việc giám định không tự động làm di chúc vô hiệu, nhưng là căn cứ quan trọng để Tòa án đánh giá tính xác thực của di chúc và quyết định việc chia di sản.

Nguồn tham khảo

• Điểm a, điểm b khoản 1 Điều 102 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Giám định tư pháp 2012.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
• Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.