Xử lý khi container hàng xuất khẩu bị thủng nước

Xác định đúng vấn đề pháp lý

Trường hợp hàng xuất khẩu đến cảng nhận bị ướt do nước biển vào container, vấn đề pháp lý không chỉ là hàng hóa bị hư hỏng, mà còn là việc xác định tổn thất xảy ra trong thời gian người vận chuyển còn chịu trách nhiệm hay đã chấm dứt trách nhiệm. Nếu container đã bàn giao nguyên niêm phong nhưng hàng bị nước vào, doanh nghiệp cần làm rõ niêm phong có bị xâm phạm, container có dấu hiệu rách/thủng trước khi giao hay không, và biên bản tại cảng ghi nhận tình trạng nào. Đây là điểm then chốt để xem xét trách nhiệm của hãng tàu, người khai thác cảng, người giao nhận hoặc bên bảo hiểm.

Theo Điều 146 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, trách nhiệm của người vận chuyển phát sinh từ khi nhận hàng tại cảng nhận hàng, được duy trì trong suốt quá trình vận chuyển và chấm dứt khi kết thúc việc trả hàng tại cảng trả hàng. Vì vậy, nếu tổn thất phát sinh trong khoảng thời gian này thì có cơ sở xem xét trách nhiệm của người vận chuyển, trừ trường hợp họ chứng minh được căn cứ miễn trách nhiệm theo luật hoặc theo hợp đồng vận chuyển.

Đối với hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, người vận chuyển còn có nghĩa vụ chăm sóc hàng hóa và chịu trách nhiệm về mất mát, hư hỏng xảy ra trong thời gian chịu trách nhiệm theo quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015. Trong thực tiễn tranh chấp, hồ sơ về niêm phong, tình trạng container, biên bản giao nhận và ảnh chụp tại hiện trường thường quyết định khả năng chứng minh lỗi hoặc miễn trừ trách nhiệm.

Việc cần làm ngay để giữ hiện trường và bảo toàn chứng cứ

Khi khách hàng thông báo phát hiện nước vào container và hàng bị ướt, doanh nghiệp nên lập tức yêu cầu các bên liên quan giữ nguyên hiện trạng container, vỏ hàng, niêm phong, pallet và phần hàng hư hỏng. Không nên tự ý sàng lọc, thay bao bì, phân loại hay tiêu hủy hàng trước khi có biên bản và giám định, trừ trường hợp cần xử lý khẩn cấp để ngăn tổn thất lan rộng và vẫn phải ghi nhận đầy đủ bằng ảnh, video, biên bản.

Doanh nghiệp cần lập văn bản yêu cầu giữ hiện trường gửi cho hãng tàu, đại lý hãng tàu, cảng, đơn vị giao nhận, kho ngoại quan hoặc kho nhận hàng, đồng thời đề nghị họ xác nhận bằng văn bản tình trạng container khi mở niêm phong. Văn bản này nên nêu rõ số container, số seal, số vận đơn, thời gian phát hiện, vị trí dỡ hàng, tình trạng ướt, mùi nước biển, mức độ thấm ướt và yêu cầu không di chuyển hiện vật trước giám định.

Nếu hiện trường nằm tại cảng hoặc kho của người nhận, doanh nghiệp nên đề nghị lập biên bản với sự tham gia của ít nhất các bên có liên quan trực tiếp. Biên bản cần ghi nhận ngày giờ, số container, số seal, tình trạng seal nguyên vẹn hay không, dấu hiệu thủng/rò nước của container, tình trạng bao bì, số lượng thùng ướt và người chứng kiến. Tài liệu ảnh, video có thời gian, vị trí chụp và nhận diện container phải được lưu giữ nguyên bản.

Yêu cầu giám định tổn thất thế nào

Giám định là bước quan trọng để xác định nguyên nhân nước vào container, mức độ hư hỏng và giá trị thiệt hại. Doanh nghiệp nên chủ động mời tổ chức giám định độc lập hoặc giám định viên theo thỏa thuận bảo hiểm, đồng thời mời hãng tàu, đại lý, cảng và người nhận hàng tham dự bằng văn bản. Nếu một bên vắng mặt sau khi đã được mời hợp lệ, biên bản giám định vẫn cần nêu rõ việc đã thông báo và tình trạng tham dự.

Nội dung yêu cầu giám định nên tập trung vào ba nhóm vấn đề: một là nguyên nhân vật lý của việc nước vào container; hai là khả năng container có lỗi kỹ thuật, thủng, rỉ, hở cửa hoặc hư hại từ trước; ba là mức độ tổn thất của từng lô hàng, từng mã hàng, từng thùng. Với hàng hạt điều, cần lưu ý giám định cả ảnh hưởng độ ẩm, nấm mốc, suy giảm chất lượng thương mại và khả năng tái chế hoặc phân loại lại hàng.

Hồ sơ giám định nên kèm vận đơn, booking note, phiếu giao nhận container, ảnh lúc nhận container rỗng, ảnh lúc đóng hàng, ảnh niêm phong, EIR, biên bản dỡ hàng, chứng từ kiểm đếm và hóa đơn hàng hóa. Nếu có dấu hiệu container bị thủng trước khi giao, cần đề nghị giám định kỹ thuật container và truy vết lịch sử sử dụng container để phục vụ việc quy trách nhiệm.

Thông báo bảo hiểm và bảo lưu quyền khiếu nại

Nếu hàng đã được mua bảo hiểm hàng hóa, bên mua bảo hiểm có nghĩa vụ thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm về việc xảy ra sự kiện bảo hiểm theo thời hạn thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm, đồng thời phối hợp trong giám định tổn thất theo Điểm đ khoản 2 Điều 46 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022. Vì vậy, doanh nghiệp cần gửi thông báo tổn thất ngay khi nhận được tin hàng bị ướt, không chờ hoàn tất toàn bộ xác minh rồi mới báo.

Thông báo bảo hiểm nên nêu rõ số hợp đồng bảo hiểm, số vận đơn, ngày tàu chạy, cảng đi, cảng đến, số container, số seal, mô tả sơ bộ tổn thất và yêu cầu cử giám định viên. Trong thực tế, việc thông báo kịp thời giúp tránh tranh chấp về nghĩa vụ thông báo muộn hoặc tự ý xử lý hiện trường làm ảnh hưởng quyền bảo hiểm.

Song song với bảo hiểm, doanh nghiệp cần gửi thư bảo lưu quyền khiếu nại cho hãng tàu trong thời hạn phù hợp với chứng từ vận tải và hợp đồng. Nội dung thư cần khẳng định hàng đã bị thiệt hại, doanh nghiệp chưa từ bỏ quyền yêu cầu bồi thường, và mọi biện pháp xử lý hàng chỉ nhằm hạn chế tổn thất chứ không làm mất quyền truy đòi đối với bên có trách nhiệm.

Căn cứ xem xét trách nhiệm của hãng tàu

Để yêu cầu hãng tàu bồi thường, doanh nghiệp phải chứng minh được ba yếu tố: hàng được giao cho người vận chuyển trong tình trạng phù hợp, tổn thất phát sinh trong thời gian người vận chuyển chịu trách nhiệm, và có mối liên hệ giữa tình trạng container với thiệt hại của hàng. Nếu hãng tàu chỉ viện dẫn việc đã bàn giao nguyên niêm phong, lập luận đó chưa đủ loại trừ trách nhiệm nếu có căn cứ cho thấy container bị lỗi kỹ thuật, không kín nước hoặc có sự cố trong quá trình chuyên chở.

Ngược lại, nếu hãng tàu chứng minh được tổn thất thuộc trường hợp miễn trách nhiệm theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 hoặc do nguyên nhân thuộc về cách đóng gói, xếp hàng, đặc tính hàng hóa hay hành vi của người giao hàng, yêu cầu bồi thường sẽ gặp rủi ro. Vì vậy, doanh nghiệp cần phân tách rõ phần trách nhiệm do container, do vận chuyển, do xếp dỡ và do bảo quản tại cảng hoặc kho nhận hàng.

Nếu hợp đồng vận chuyển, vận đơn hoặc quy tắc chuyên chở có điều khoản khiếu nại, thời hạn thông báo và giới hạn trách nhiệm, các điều khoản này cũng phải được rà soát song song với quy định pháp luật hiện hành. Việc đánh giá trách nhiệm không nên chỉ dựa vào lời xác nhận miệng của đại lý tàu hay người giao nhận.

Quy trình thực tế nên thực hiện

1. Gửi ngay thông báo giữ nguyên hiện trường cho hãng tàu, đại lý, cảng, kho và người nhận hàng.
2. Lập biên bản hiện trường, chụp ảnh, quay video, lưu số container, số seal, thời gian và địa điểm phát hiện.
3. Mời tổ chức giám định độc lập và yêu cầu hãng tàu, bảo hiểm, cảng tham dự.
4. Thông báo tổn thất cho doanh nghiệp bảo hiểm theo đúng thời hạn hợp đồng bảo hiểm theo Điểm đ khoản 2 Điều 46 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022.
5. Thu thập vận đơn, EIR, phiếu giao nhận, biên bản dỡ hàng, hóa đơn, packing list, chứng nhận kiểm dịch hoặc kiểm định chất lượng nếu có.
6. Gửi thư bảo lưu quyền khiếu nại và yêu cầu bồi thường cho bên có trách nhiệm sau khi có kết quả giám định sơ bộ.

Kết luận áp dụng cho tình huống

Trong tình huống container hạt điều bị nước biển vào, doanh nghiệp cần hành động theo hai trục đồng thời: bảo toàn chứng cứ để xác định nguyên nhân và thông báo đúng nghĩa vụ cho bảo hiểm, hãng tàu, cảng và các bên liên quan. Nếu hiện trường, giám định và chứng từ chứng minh được tổn thất xảy ra trong thời gian người vận chuyển còn chịu trách nhiệm, yêu cầu bồi thường đối với hãng tàu mới có nền tảng pháp lý vững. Nếu không giữ được hiện trường hoặc thông báo chậm, khả năng chứng minh sẽ suy giảm đáng kể và ảnh hưởng đến cả yêu cầu bảo hiểm lẫn yêu cầu đối với hãng tàu.

Nguồn tham khảo

• Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2018.
• Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022.
• Cổng thông tin điện tử về văn bản pháp luật của Bộ Tư pháp.
• Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
• Văn bản hướng dẫn, quy tắc bảo hiểm hàng hóa đường biển của doanh nghiệp bảo hiểm nếu hợp đồng có viện dẫn.