Rớt chuyến do hãng tàu chậm lịch: có đòi bồi thường được không?

Xác định đúng vấn đề pháp lý

Trường hợp container đã đóng đúng lịch nhưng hãng tàu thông báo rớt chuyến vì tàu quá tải, quan hệ pháp lý trước hết nằm trong hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển. Vấn đề cần xem xét không phải chỉ là việc chậm xếp tàu, mà là việc hàng hóa bị chậm trả hàng so với thời hạn đã thỏa thuận hoặc trong thời gian hợp lý cần thiết khi không có thỏa thuận. Khi khách nước ngoài hủy đơn vì trễ mùa bán hàng, doanh nghiệp xuất khẩu cần tách bạch giữa thiệt hại phát sinh từ chậm trễ và các khoản thiệt hại khác để đánh giá phạm vi yêu cầu bồi thường.

Với dữ kiện đã nêu, yêu cầu pháp lý trọng tâm là: hãng tàu có nghĩa vụ giải thích nguyên nhân chậm chuyến; hãng tàu có thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hay không; và nếu có lỗi hoặc không chứng minh được căn cứ miễn trách nhiệm thì trách nhiệm bồi thường được xác định đến đâu.

Nghĩa vụ của người vận chuyển khi hàng bị chậm trả

Theo quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, chậm trả hàng là việc hàng hóa không được trả trong khoảng thời gian đã thỏa thuận theo hợp đồng hoặc trong khoảng thời gian hợp lý cần thiết mà người vận chuyển mẫn cán có thể trả hàng nếu không có thỏa thuận. Quy định này đặt hãng tàu vào vị trí phải tổ chức vận chuyển và trả hàng đúng cam kết, trừ khi có căn cứ pháp luật để loại trừ trách nhiệm.

Người gửi hàng có quyền yêu cầu hãng tàu cung cấp thông tin về lý do rớt chuyến, tình trạng xếp tàu, lịch khai thác mới và căn cứ hợp đồng của việc điều chỉnh. Trong quan hệ thương mại, việc cung cấp chứng từ, lịch tàu, thông báo rớt chuyến, booking confirmation và biên bản trao đổi là cơ sở để xác định có hay không hành vi chậm trễ thuộc trách nhiệm của hãng tàu.

Khi nào hãng tàu phải bồi thường

Theo quy định về trách nhiệm do chậm trả hàng trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, người vận chuyển phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại do chậm trả hàng, nhưng trách nhiệm này được giới hạn bằng 2,5 lần giá dịch vụ vận chuyển của số hàng trả chậm, không vượt quá tổng số giá dịch vụ vận chuyển phải trả theo hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển. Đây là giới hạn pháp luật đặc thù áp dụng cho chậm trả hàng trong vận chuyển biển.

Do đó, nếu doanh nghiệp chứng minh được thiệt hại thực tế, trực tiếp phát sinh từ việc rớt chuyến và chậm giao hàng, đồng thời quan hệ nhân quả giữa chậm trễ và thiệt hại đủ rõ, hãng tàu có thể phải bồi thường trong phạm vi luật định. Nếu khách nước ngoài hủy đơn chỉ vì trễ mùa bán hàng, doanh nghiệp vẫn phải chứng minh khoản thiệt hại đó là tổn thất thực tế và trực tiếp gắn với hành vi chậm trả hàng, chứ không chỉ là dự đoán doanh thu bị mất.

Những trường hợp hãng tàu có thể được miễn trách nhiệm

Người vận chuyển không phải chịu trách nhiệm đối với chậm trả hàng trong một số trường hợp luật định, trong đó có nguyên nhân bất khả kháng, đi chệch tuyến đường khi có chấp thuận của người giao hàng, hoặc các tình huống cứu người, trợ giúp tàu khác hay cấp cứu thuyền viên theo quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015. Vì vậy, việc “tàu quá tải” tự thân chưa đủ để kết luận hãng tàu đương nhiên có lỗi bồi thường; cần xem nguyên nhân quá tải có thuộc quản trị khai thác của hãng tàu hay rơi vào ngoại lệ pháp luật hay không.

Nguyên tắc thực tiễn là: nếu hãng tàu viện dẫn nguyên nhân miễn trách nhiệm thì hãng tàu phải có tài liệu chứng minh. Nếu không chứng minh được căn cứ miễn trách nhiệm, yêu cầu bồi thường của chủ hàng sẽ có cơ sở pháp lý rõ hơn.

Quyền yêu cầu giải thích, khiếu nại và bảo lưu thiệt hại

Doanh nghiệp xuất khẩu nên gửi văn bản yêu cầu hãng tàu giải trình nguyên nhân rớt chuyến, xác nhận thời điểm hàng lẽ ra được xếp tàu, và thông báo phương án xử lý. Đồng thời, cần bảo lưu quyền yêu cầu bồi thường đối với các khoản thiệt hại phát sinh từ việc chậm trả hàng, nhất là khi khách nước ngoài đã cảnh báo hủy đơn hoặc áp dụng phạt hợp đồng.

Theo quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, người vận chuyển không phải bồi thường đối với tổn thất phát sinh do việc chậm trả hàng nếu không nhận được thông báo bằng văn bản trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày hàng hóa lẽ ra được giao theo thỏa thuận. Vì vậy, mốc 60 ngày là thời hạn pháp lý quan trọng; nếu doanh nghiệp có ý định yêu cầu bồi thường, việc thông báo bằng văn bản cần được thực hiện sớm và có chứng cứ về việc đã gửi.

Cần chuẩn bị gì để yêu cầu bồi thường hiệu quả

Hồ sơ nên gồm hợp đồng hoặc booking confirmation, lịch tàu dự kiến, thông báo rớt chuyến, vận đơn hoặc chứng từ nhận hàng, email trao đổi với hãng tàu, và tài liệu thể hiện thiệt hại từ khách hàng nước ngoài. Nếu khách hủy đơn, cần lưu đơn đặt hàng, điều khoản giao hàng, thư cảnh báo hủy đơn, thư hủy đơn, chứng từ thể hiện mất lợi nhuận hoặc chi phí phát sinh hợp lý.

Trong thực tiễn tranh chấp, yêu cầu bồi thường chỉ có cơ hội thành công khi chứng minh được ba yếu tố: có vi phạm về thời hạn vận chuyển; có thiệt hại thực tế, trực tiếp; và có quan hệ nhân quả giữa vi phạm và thiệt hại. Nếu hợp đồng vận chuyển hoặc điều kiện cước có điều khoản giới hạn trách nhiệm riêng, điều khoản đó cũng cần được rà soát cùng với quy định pháp luật bắt buộc áp dụng.

Kết luận áp dụng cho tình huống nêu ra

Trong tình huống container đã đóng đúng lịch nhưng bị rớt chuyến khiến hàng chậm hơn một tuần, doanh nghiệp có cơ sở yêu cầu hãng tàu giải thích bằng văn bản và bảo lưu quyền khiếu nại, nếu thiệt hại phát sinh là thực tế và trực tiếp. Việc bồi thường không mặc nhiên phát sinh chỉ vì khách hủy đơn; cần chứng minh lỗi chậm trả hàng, căn cứ phản bác miễn trách nhiệm và mức thiệt hại trong giới hạn pháp luật cho phép.

Nếu hãng tàu không chứng minh được căn cứ miễn trách nhiệm, doanh nghiệp có thể yêu cầu bồi thường theo quy định về chậm trả hàng của Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015. Ngược lại, nếu hãng tàu chứng minh được sự kiện thuộc trường hợp miễn trách nhiệm hoặc tranh chấp không đáp ứng yêu cầu chứng minh thiệt hại, khả năng đòi bồi thường sẽ bị hạn chế.

Nguồn tham khảo

• Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2018.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Thương mại 2005.
• Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, văn bản hợp nhất và tình trạng hiệu lực.
• Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp, mục cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.