Đổi cảng trung chuyển làm hàng đến trễ: trách nhiệm thuộc về ai?

Xác định đúng vấn đề pháp lý

Tranh chấp đặt ra không phải là hàng hóa bị mất hay hư hỏng, mà là việc người vận chuyển tự thay đổi cảng trung chuyển làm kéo dài thời gian vận chuyển thêm 10 ngày, từ đó phát sinh yêu cầu giảm giá từ bên mua do hàng đến trễ chương trình khuyến mại. Trọng tâm cần xem là: hãng tàu có vi phạm nghĩa vụ vận chuyển đúng hành trình, đúng thời hạn hay không; việc chậm giao hàng có thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hay không; và nếu có trách nhiệm thì trách nhiệm đó được giới hạn như thế nào.

Trong giao dịch thực tế, căn cứ đầu tiên không chỉ nằm ở vận đơn, mà còn ở hợp đồng vận chuyển, booking note, lịch tàu, phụ lục tuyến hành trình và các điều khoản in sẵn sau mặt vận đơn. Chỉ khi đọc đồng thời các tài liệu này mới xác định được quyền yêu cầu hãng tàu chịu trách nhiệm.

Điều khoản nào trên vận đơn cần kiểm tra

Cần kiểm tra trước hết điều khoản về tuyến đường, cảng xếp, cảng dỡ và cảng trung chuyển. Nếu vận đơn hoặc hợp đồng ghi rõ một cảng trung chuyển nhất định, việc hãng tàu tự ý đổi sang cảng khác cần được xem là thay đổi điều kiện vận chuyển đã thỏa thuận.

Tiếp theo là điều khoản về thời hạn giao hàng hoặc quy định về “delivery time”, “transit time”, “scheduled voyage” hay “ETA”. Nếu vận đơn cam kết thời gian vận chuyển hoặc thể hiện hành trình cụ thể, chậm thêm 10 ngày có thể là căn cứ xem xét trách nhiệm do giao hàng chậm.

Cũng cần rà soát điều khoản miễn trách nhiệm, nhất là các trường hợp chệch tuyến vì có sự chấp thuận của người gửi hàng, bất khả kháng, cứu người, cứu tàu hoặc lý do an toàn bắt buộc. Nếu hãng tàu viện dẫn đổi cảng vì vận hành nội bộ, tối ưu khai thác hoặc thiếu chỗ mà không rơi vào nhóm miễn trách nhiệm, điều khoản miễn trừ này thường không hỗ trợ họ.

Cuối cùng là điều khoản giới hạn trách nhiệm. Trong vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, pháp luật hiện hành giới hạn trách nhiệm của người vận chuyển đối với việc chậm trả hàng theo cơ chế riêng; vì vậy cần đối chiếu điều khoản vận đơn với giới hạn đó để biết mức bồi thường tối đa có thể yêu cầu.

Quy định hiện hành chi phối trách nhiệm của hãng tàu

Theo quy định về trách nhiệm của người vận chuyển trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, trách nhiệm phát sinh từ khi nhận hàng tại cảng nhận hàng và kéo dài trong suốt quá trình vận chuyển cho đến khi kết thúc việc trả hàng tại cảng trả hàng. Quy định này cho thấy việc đổi cảng trung chuyển trong hành trình vẫn nằm trong phạm vi trách nhiệm vận chuyển nếu hàng đang ở trạng thái được người vận chuyển quản lý.

Về giao hàng chậm, Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 xác định chậm giao hàng là việc không giao hàng trong thời hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng; nếu không có thỏa thuận thì tính theo thời hạn hợp lý cần thiết cho người vận chuyển mẫn cán. Đây là điểm mấu chốt để đối chiếu với tình huống hàng đến trễ thêm 10 ngày.

Pháp luật hiện hành cũng ghi nhận các trường hợp người vận chuyển không phải chịu trách nhiệm đối với chậm giao hàng, trong đó có trường hợp chệch tuyến đường khi đã được người gửi hàng chấp thuận, bất khả kháng, cứu người hoặc hỗ trợ tàu gặp nạn, và cần thời gian cấp cứu cho thuyền viên hoặc người trên tàu. Nếu việc đổi cảng trung chuyển không thuộc các trường hợp này, người gửi hàng có cơ sở yêu cầu xem xét trách nhiệm.

Về giới hạn bồi thường, Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 quy định trách nhiệm của người vận chuyển đối với việc chậm trả hàng được giới hạn ở mức bằng 2,5 lần giá dịch vụ vận chuyển của số hàng bị chậm, nhưng không vượt quá tổng giá dịch vụ vận chuyển phải trả theo hợp đồng. Khi có thiệt hại phát sinh từ việc chậm giao, mức yêu cầu thực tế cần đặt trong khung giới hạn này.

Người gửi hàng có thể yêu cầu những gì

Nếu chứng minh được hãng tàu tự ý đổi cảng trung chuyển làm hàng đến trễ và không có căn cứ miễn trách nhiệm, người gửi hàng có thể yêu cầu hãng tàu chịu trách nhiệm về phần thiệt hại phát sinh trong phạm vi pháp luật và hợp đồng cho phép. Yêu cầu thường gặp là bồi thường tổn thất thực tế, giảm cước hoặc hoàn trả chênh lệch nếu chứng minh được hành vi vi phạm nghĩa vụ vận chuyển.

Tuy nhiên, thiệt hại do khách mua yêu cầu giảm giá vì không kịp chương trình khuyến mại chỉ được xem xét khi có quan hệ nhân quả rõ ràng giữa việc chậm giao và thiệt hại thực tế, đồng thời không vượt quá giới hạn trách nhiệm áp dụng cho vận chuyển biển. Nếu hợp đồng mua bán với khách hàng có điều khoản phạt chậm giao hoặc giảm giá tự động, cần tách biệt trách nhiệm giữa doanh nghiệp xuất khẩu với khách mua và trách nhiệm ngược lại của hãng tàu.

Trong thực tiễn, doanh nghiệp nên thu thập đầy đủ vận đơn, booking confirmation, lịch tàu công bố, email thông báo đổi cảng, chứng cứ hàng đến trễ, hợp đồng bán hàng và yêu cầu giảm giá của bên mua. Bộ hồ sơ này là cơ sở để xác định lỗi vận chuyển, mức thiệt hại và phạm vi yêu cầu bồi hoàn.

Kết luận áp dụng cho tình huống nêu ra

Với dữ kiện đã nêu, điều khoản cần xem trọng nhất là điều khoản về tuyến vận chuyển và cảng trung chuyển, điều khoản về thời hạn giao hàng, điều khoản miễn trách nhiệm do chệch tuyến hoặc bất khả kháng, và điều khoản giới hạn trách nhiệm của người vận chuyển trên vận đơn. Nếu hãng tàu tự đổi cảng trung chuyển mà không có sự chấp thuận của người gửi hàng và không thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm, doanh nghiệp có cơ sở yêu cầu xem xét trách nhiệm đối với phần thiệt hại do chậm giao.

Để chốt được quyền đòi bồi thường, cần đối chiếu thêm toàn bộ chứng từ vận chuyển và hợp đồng mua bán, vì nghĩa vụ với khách mua và nghĩa vụ với hãng tàu là hai quan hệ pháp lý khác nhau. Trong trường hợp số tiền giảm giá cho khách mua đã phát sinh, cần lượng hóa thiệt hại thực tế và kiểm tra giới hạn bồi thường theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 trước khi gửi yêu cầu chính thức cho hãng tàu.

Nguồn tham khảo

• Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015.
• Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết Bộ luật Hàng hải Việt Nam về vận chuyển hàng hóa bằng đường biển và vận đơn.
• Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
• Cổng thông tin điện tử Chính phủ.
• Văn bản hướng dẫn và giải đáp nghiệp vụ của cơ quan quản lý hàng hải có thẩm quyền.