Điều 274 Luật Thương mại 2005: Chuyển rủi ro đối với hàng hóa cho thuê

Ý nghĩa của quy định

Điều 274 đặt ra cơ chế xác định thời điểm chuyển rủi ro trong hợp đồng cho thuê hàng hóa khi các bên đã có thỏa thuận chuyển rủi ro nhưng không ấn định rõ mốc chuyển. Cách thiết kế này nhằm bảo đảm hợp đồng vẫn vận hành được, tránh tranh chấp do im lặng về thời điểm phát sinh trách nhiệm đối với mất mát, hư hỏng.

Quy định cũng thể hiện quan điểm phân bổ rủi ro theo mốc kiểm soát hàng hóa: ai là người đầu tiên thực sự nắm giữ, nhận bàn giao hoặc có quyền chiếm hữu đối với hàng hóa thì là chủ thể gắn với rủi ro ở giai đoạn đó. Đây là cách tiếp cận thực tiễn, phù hợp với thông lệ thương mại vì giảm phụ thuộc vào suy đoán ý chí của các bên.

Điều kiện để áp dụng

Điều luật chỉ “kích hoạt” khi có hai dấu hiệu: các bên đã thỏa thuận về việc chuyển rủi ro cho bên thuê, nhưng lại không xác định thời điểm chuyển rủi ro. Nếu hợp đồng đã quy định rõ mốc chuyển rủi ro riêng thì ưu tiên áp dụng thỏa thuận đó. Nếu không có thỏa thuận chuyển rủi ro ngay từ đầu, cần xem xét các quy định chung khác của Luật Thương mại và nội dung hợp đồng.

Vì vậy, sai lầm thường gặp là mặc nhiên áp dụng Điều 274 cho mọi trường hợp thuê hàng hóa có giao nhận. Thực tế, điều này chỉ nhằm bổ sung thời điểm chuyển rủi ro khi hợp đồng đã có điều khoản chuyển rủi ro nhưng thiếu mốc xác định cụ thể.

Các mốc chuyển rủi ro cần nắm

Trong trường hợp hợp đồng có liên quan đến vận chuyển, pháp luật tách thành hai tình huống. Nếu không yêu cầu giao tại địa điểm cụ thể, rủi ro chuyển khi hàng được giao cho người vận chuyển đầu tiên; nếu có yêu cầu giao tại một địa điểm cụ thể, rủi ro chỉ chuyển khi hàng được giao cho bên thuê hoặc người được ủy quyền nhận tại chính địa điểm đó.

Trường hợp hàng hóa được giao cho một người nhận hàng để giao mà người này không phải là người vận chuyển, rủi ro chuyển khi người nhận hàng xác nhận quyền chiếm hữu hàng hóa của bên thuê. Ngoài các tình huống trên, rủi ro chuyển tại thời điểm bên thuê nhận hàng hóa thuê. Cách chia này cho thấy pháp luật ưu tiên thời điểm bàn giao hợp lệ hơn là thời điểm ký kết hay thời điểm xuất kho.

Lưu ý áp dụng thực tiễn

Cần phân biệt rõ giao hàng, nhận hàng và xác nhận quyền chiếm hữu, vì đây là các mốc có ý nghĩa pháp lý khác nhau. Nếu chứng từ giao nhận không rõ, tranh chấp thường nằm ở việc bên nào đã nhận hàng, ai là người nhận thay và địa điểm giao có đúng thỏa thuận hay không.

Do đó, hợp đồng nên quy định cụ thể: mốc chuyển rủi ro, địa điểm giao, chủ thể được nhận hàng, chứng từ xác nhận bàn giao và trách nhiệm trong quá trình vận chuyển. Khi soạn thảo, cần tránh dùng các cụm từ chung chung như “chuyển rủi ro khi giao hàng” mà không làm rõ giao cho ai, ở đâu và theo chứng từ nào.

Hiểu đúng bản chất

Điều 274 không xác định trách nhiệm do vi phạm hợp đồng, mà chỉ xác định thời điểm gánh chịu rủi ro đối với tổn thất không do lỗi của bên có nghĩa vụ. Nói cách khác, nếu hàng hư hỏng do lỗi giao hàng, lỗi bảo quản hoặc lỗi vận chuyển thuộc về một bên cụ thể, vẫn phải xem xét trách nhiệm vi phạm trước khi viện dẫn quy tắc chuyển rủi ro.

Vì vậy, khi áp dụng điều luật này, trọng tâm không phải là ai “sở hữu” hàng hóa, mà là ai là người chịu rủi ro tại thời điểm phát sinh tổn thất theo cơ chế bàn giao đã được luật hóa. Đây là điểm dễ nhầm lẫn nhất trong thực tiễn thuê hàng hóa.