Điều 255 Luật Thương mại 2005: Nội dung giám định

Phạm vi giám định được thiết kế rất rộng

Điều 255 cho thấy giám định trong thương mại không bị giới hạn ở một tiêu chí đơn lẻ, mà có thể bao trùm nhiều khía cạnh của hàng hóa và dịch vụ. Cách liệt kê của điều luật phản ánh tư duy thực tiễn: tranh chấp thương mại thường phát sinh không chỉ từ số lượng hay chất lượng, mà còn từ bao bì, xuất xứ, tổn thất, độ an toàn hoặc kết quả thực hiện dịch vụ. Vì vậy, nội dung giám định được mở để phục vụ việc xác định sự thật khách quan của giao dịch.

Đây là điểm cần nắm khi yêu cầu giám định trong hồ sơ tranh chấp hoặc khi nghiệm thu, thanh toán, khiếu nại. Nếu đối tượng tranh chấp là hàng hóa, nội dung giám định phải bám vào trạng thái thực tế của hàng; nếu là dịch vụ, trọng tâm là kết quả thực hiện và phương pháp cung ứng dịch vụ. Điều luật không trao quyền giám định chung chung, mà chỉ cho phép xác định những yếu tố có liên hệ trực tiếp với đối tượng và yêu cầu cụ thể của khách hàng.

Trọng tâm là chứng minh tình trạng thực tế

Giám định theo Điều 255 có giá trị nhất ở chỗ tạo ra cơ sở kỹ thuật cho việc đánh giá nghĩa vụ đã được thực hiện đúng hay chưa. Kết luận giám định thường được dùng để đối chiếu với hợp đồng, tiêu chuẩn áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật, điều kiện giao nhận hoặc yêu cầu dịch vụ mà các bên đã thống nhất. Nói cách khác, điều luật hướng đến việc “xác định thực trạng” hơn là “phán xét trách nhiệm” ngay từ đầu.

Vì vậy, khi vận dụng điều luật, cần tách bạch giữa nội dung giám định và hệ quả pháp lý. Kết quả giám định có thể là căn cứ quan trọng để yêu cầu bồi thường, từ chối thanh toán, giảm trừ giá, đổi trả hoặc xử lý vi phạm; tuy nhiên, bản thân kết luận giám định chưa tự động làm phát sinh trách nhiệm pháp lý nếu chưa được đối chiếu với thỏa thuận và quy định áp dụng.

Điều kiện để áp dụng đúng

Muốn kích hoạt cơ chế giám định theo điều luật này, phải có yêu cầu giám định gắn với một đối tượng xác định và một mục đích rõ ràng. Đối tượng đó có thể là hàng hóa, bao bì, tổn thất hoặc dịch vụ; nội dung giám định phải đủ cụ thể để tổ chức giám định xác định phương pháp, tiêu chí và phạm vi thực hiện. Yêu cầu càng mơ hồ, giá trị sử dụng của kết luận giám định càng thấp.

Thực tiễn cho thấy cần đặc biệt chú ý đến ba yếu tố: đối tượng giám định, tiêu chí đánh giá và thời điểm giám định. Hàng hóa hoặc dịch vụ phải còn ở trạng thái có thể kiểm tra; tiêu chí phải dựa trên hợp đồng, tiêu chuẩn công bố, quy chuẩn hoặc yêu cầu đã thỏa thuận; thời điểm giám định phải đủ gần với sự kiện tranh chấp để bảo đảm tính khách quan. Thiếu một trong ba yếu tố này, kết quả giám định dễ bị tranh cãi.

Những hiểu nhầm thường gặp

Hiểu nhầm phổ biến là cho rằng giám định chỉ dành cho hàng hóa bị hư hỏng. Thực tế, Điều 255 còn bao quát cả xuất xứ, độ an toàn, tiêu chuẩn vệ sinh, phòng dịch và phương pháp cung ứng dịch vụ. Một hiểu nhầm khác là đồng nhất giám định với việc kết luận lỗi của bên nào; điều luật chỉ quy định nội dung chuyên môn cần kiểm tra, còn trách nhiệm pháp lý phải được xác định ở bước tiếp theo.

Cũng cần tránh quan niệm rằng bất kỳ kết luận nào của tổ chức giám định đều có giá trị tuyệt đối. Trong tranh chấp, giá trị của kết luận còn phụ thuộc vào tư cách tổ chức giám định, quy trình thực hiện, mẫu vật, tài liệu nền và sự phù hợp của tiêu chí đánh giá. Nếu giám định sai phạm vi hoặc sai câu hỏi đặt ra, kết quả có thể không giúp ích cho việc giải quyết tranh chấp.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tế

Người yêu cầu giám định nên xác định trước mình cần chứng minh điều gì: thiếu hụt số lượng, sai chất lượng, sai xuất xứ, hư hỏng do vận chuyển hay dịch vụ không đạt kết quả cam kết. Việc xác định đúng trọng tâm giúp tránh yêu cầu lan man, tốn chi phí và làm chậm tiến trình xử lý tranh chấp. Trong nhiều trường hợp, nội dung giám định nên được ghi nhận song song với biên bản giao nhận, hình ảnh, mẫu lưu và tài liệu kỹ thuật.

Điểm mấu chốt của Điều 255 là mở rộng công cụ chứng minh, chứ không tự tạo ra kết luận pháp lý cuối cùng. Khi áp dụng, cần bám sát mục đích giám định, tiêu chí đánh giá đã thống nhất và mối liên hệ trực tiếp giữa kết luận chuyên môn với quyền, nghĩa vụ của các bên trong giao dịch.