Điều 245 Luật Thương mại 2005: [13] (được bãi bỏ)

Ý nghĩa lập pháp

Điều 245 được xây dựng để bảo vệ khu bảo tồn thiên nhiên bằng công cụ hình sự, tức chỉ can thiệp khi hành vi xâm hại đạt đến mức đáng kể, gây nguy cơ hoặc thiệt hại cho đối tượng bảo vệ đặc biệt quan trọng. Tư duy lập pháp ở đây là đặt lợi ích bảo tồn lên trên các lợi ích khai thác, sử dụng tùy tiện tài nguyên trong khu vực được khoanh vùng bảo vệ.

Điểm đáng chú ý là điều luật này không nhằm xử lý mọi vi phạm hành chính về quản lý rừng hay đất đai trong khu bảo tồn, mà hướng tới các hành vi có tính nguy hiểm cao hơn, đủ để chuyển hóa sang trách nhiệm hình sự. Vì vậy, khi nghiên cứu Điều 245 cần nhìn nó như một quy định bảo vệ chuyên biệt, không phải một điều khoản xử phạt chung cho mọi sai phạm trong khu bảo tồn.

Điểm phải nắm khi đọc điều luật cũ

Muốn áp dụng Điều 245 trước đây, trước hết phải xác định có đúng là hành vi xảy ra trong phạm vi khu bảo tồn thiên nhiên hay không. Tiếp đó phải xem hành vi đã xâm phạm đến quy chế quản lý được pháp luật bảo vệ ở mức đủ nghiêm trọng để cấu thành tội phạm.

Trên thực tế, nhầm lẫn thường gặp là đồng nhất vi phạm quy định quản lý với tội phạm. Không phải mọi hành vi không đúng quy định trong khu bảo tồn đều bị coi là tội phạm; phần lớn trường hợp ban đầu chỉ dừng ở xử lý hành chính, còn hình sự chỉ đặt ra khi đủ dấu hiệu luật định.

Hiện trạng áp dụng

Điều 245 hiện không còn hiệu lực nên không thể dùng làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự cho hành vi xảy ra sau thời điểm văn bản bị bãi bỏ. Khi gặp tình huống thực tế, cần chuyển sang đối chiếu Bộ luật Hình sự hiện hành và các quy định chuyên ngành về lâm nghiệp, đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường hoặc đất đai, tùy bản chất hành vi.

Với các vụ việc xảy ra trong giai đoạn điều luật còn hiệu lực, việc áp dụng vẫn phải bám nguyên tắc pháp luật hình sự theo thời điểm thực hiện hành vi và nguyên tắc có lợi cho người phạm tội khi có sự thay đổi pháp luật. Do đó, không được máy móc viện dẫn điều luật đã bị bãi bỏ cho các quan hệ pháp lý phát sinh sau này.

Lưu ý thực tiễn

• Không suy diễn mọi xâm phạm trong khu bảo tồn đều là tội phạm; phải kiểm tra đúng cấu thành và ngưỡng chịu trách nhiệm hình sự.
• Phải xác định chính xác văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm xảy ra hành vi để tránh áp dụng sai điều luật đã bị bãi bỏ.
• Khi hành vi không còn được điều chỉnh bởi Điều 245, cần rà soát các chế tài thay thế trong pháp luật hiện hành, đặc biệt là các quy định về bảo vệ môi trường và tài nguyên.