Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên[167]

Ý nghĩa của nguyên tắc nộp đơn đầu tiên

Điều 90 thể hiện lựa chọn nhất quán của pháp luật sở hữu trí tuệ: trong tình huống nhiều chủ thể cùng yêu cầu bảo hộ cho đối tượng trùng hoặc gần như trùng nhau, quyền ưu tiên thuộc về đơn nộp hợp lệ sớm nhất. Cách tiếp cận này giảm tranh chấp về “ai sáng tạo trước” trong bối cảnh rất khó chứng minh thực chất và thay bằng một tiêu chí hành chính rõ ràng, dễ áp dụng. Trọng tâm của điều luật không phải bảo vệ người có ý tưởng trước, mà bảo vệ người đưa ý tưởng vào hệ thống đăng ký trước theo đúng điều kiện luật định.

Phạm vi áp dụng cần nắm

Quy định này chỉ kích hoạt khi có từ hai đơn trở lên và các đơn đó rơi vào các nhóm xung đột mà luật dự liệu: sáng chế trùng hoặc tương đương; kiểu dáng công nghiệp trùng hoặc không khác biệt đáng kể; nhãn hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn cho hàng hóa, dịch vụ trùng hoặc tương tự. Điều kiện then chốt là các đơn còn lại đều phải là đơn hợp lệ và cùng đáp ứng điều kiện cấp văn bằng bảo hộ. Nếu không có xung đột thực sự giữa các đối tượng, Điều 90 không phải căn cứ để từ chối hay “chọn” đơn.

Ngày ưu tiên và ngày nộp đơn

Tiêu chí so sánh không chỉ là ngày nộp đơn tại Việt Nam mà còn là ngày ưu tiên nếu người nộp đơn được hưởng quyền ưu tiên theo điều ước quốc tế hoặc theo quy định tương ứng. Vì vậy, khi đánh giá một hồ sơ, cần phân biệt rõ giữa ngày nộp thực tế và ngày ưu tiên hợp lệ. Đây là điểm thường bị nhầm lẫn trong thực tiễn, dẫn đến đánh giá sai thứ tự ưu tiên giữa các đơn.

Cơ chế xử lý khi các đơn cùng “đến trước”

Khoản 3 đặt ra tình huống đặc biệt: nếu nhiều đơn cùng đáp ứng điều kiện bảo hộ và có cùng ngày ưu tiên hoặc cùng ngày nộp sớm nhất, văn bằng chỉ được cấp cho một đối tượng duy nhất theo thỏa thuận của tất cả người nộp đơn. Nếu không đạt được thỏa thuận, các đối tượng tương ứng đều bị từ chối cấp văn bằng. Quy định này cho thấy pháp luật không tự “chia quyền” trong trường hợp đồng hạng tuyệt đối, mà buộc các bên phải tự thống nhất hoặc chấp nhận rủi ro bị từ chối.

Những hiểu sai thường gặp

Không ít trường hợp cho rằng người “sáng tạo trước” đương nhiên thắng, nhưng Điều 90 không vận hành theo logic chứng minh quá trình hình thành ý tưởng mà theo logic nộp đơn hợp lệ sớm nhất. Cũng không thể hiểu rằng cứ nộp trước là chắc chắn được bảo hộ; đơn vẫn phải đáp ứng đầy đủ điều kiện về đối tượng, tính mới, khả năng phân biệt và các yêu cầu hình thức, nội dung khác. Một nhầm lẫn khác là chỉ cần có ngày nộp sớm hơn là đủ, trong khi ngày ưu tiên hợp lệ có thể làm thay đổi hoàn toàn trật tự so sánh.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Trong hồ sơ sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu, việc kiểm tra thời điểm nộp đơn cần được thực hiện cùng với việc rà soát khả năng hưởng quyền ưu tiên. Đối với nhãn hiệu, cần đánh giá đúng mức độ tương tự của dấu hiệu và mức độ trùng/tương tự của hàng hóa, dịch vụ; chỉ khi có xung đột đáng kể theo luật định mới đặt vấn đề áp dụng Điều 90. Về chiến lược đăng ký, điều luật này nhấn mạnh giá trị của việc nộp sớm, hoàn thiện đúng ngay từ đầu và theo dõi sát các đơn đối thủ trong cùng nhóm đối tượng.