Điều 64 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Đối tượng không được bảo hộ với danh nghĩa kiểu dáng công nghiệp

Ý nghĩa của quy định

Điều 64 đặt ra “hàng rào” để kiểu dáng công nghiệp không bị sử dụng như một công cụ độc quyền hóa các yếu tố thuần kỹ thuật hoặc các đối tượng không mang tính tạo hình của sản phẩm. Cách tiếp cận này bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và tránh việc một thiết kế bị bảo hộ vượt quá phạm vi đáng lẽ thuộc về sáng chế, giải pháp hữu ích hoặc không thuộc đối tượng sở hữu công nghiệp. Nói cách khác, pháp luật chỉ bảo hộ phần thể hiện hình thức bên ngoài có tính thẩm mỹ và có khả năng nhận biết trong khai thác, sử dụng thông thường.

Ba nhóm đối tượng không được bảo hộ

1. Hình dáng bắt buộc bởi kỹ thuật

Đây là nhóm quan trọng nhất trong thực tiễn tranh chấp. Nếu hình dáng bên ngoài của sản phẩm được quyết định hoàn toàn bởi chức năng kỹ thuật, thì không phát sinh bảo hộ kiểu dáng công nghiệp. Cần phân biệt rõ giữa thiết kế có yếu tố trang trí với thiết kế chỉ nhằm đạt hiệu quả vận hành; chỉ cần còn không gian sáng tạo về hình thức ngoài yêu cầu kỹ thuật bắt buộc thì chưa thể loại trừ toàn bộ khả năng xem xét bảo hộ.

2. Hình dáng công trình xây dựng dân dụng hoặc công nghiệp

Quy định này phản ánh ranh giới giữa kiểu dáng công nghiệp và các đối tượng thuộc lĩnh vực kiến trúc, xây dựng. Công trình xây dựng thường được điều chỉnh bằng cơ chế pháp lý khác, không đặt trong phạm vi kiểu dáng công nghiệp như sản phẩm có thể sản xuất hàng loạt. Vì vậy, khi đánh giá một phương án thiết kế, cần xem xét đối tượng đó là sản phẩm hay công trình, tránh nhầm lẫn chỉ vì cả hai đều có hình thức bên ngoài.

3. Hình dáng không nhìn thấy trong quá trình sử dụng

Điều luật loại trừ những chi tiết bị che khuất khi sản phẩm được sử dụng đúng mục đích. Lý do là kiểu dáng công nghiệp bảo hộ ấn tượng thị giác đối với người quan sát trong điều kiện khai thác thông thường, không bảo hộ các bộ phận ẩn bên trong hoặc chỉ lộ ra khi tháo rời, sửa chữa. Tuy nhiên, nếu một phần hình dáng thường xuyên nhìn thấy trong quá trình sử dụng thực tế thì phần đó vẫn có thể là căn cứ xem xét bảo hộ.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Muốn áp dụng Điều 64, phải xác định đúng đối tượng yêu cầu bảo hộ và cách người dùng tiếp cận sản phẩm trong thực tế. Trọng tâm không nằm ở tên gọi của thiết kế mà ở bản chất hình học, công năng và khả năng quan sát của hình dáng bên ngoài. Việc đánh giá phải dựa trên toàn bộ sản phẩm cụ thể, thay vì tách rời một vài chi tiết để kết luận vội vàng.

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cứ có hình thức mới là đương nhiên được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp. Thực tế, nếu phần tạo hình bị chi phối bởi kỹ thuật, thuộc công trình xây dựng, hoặc không hiện ra trong quá trình sử dụng, thì điều kiện bảo hộ không được đáp ứng ngay từ đầu. Do đó, Điều 64 thường được dùng như căn cứ loại trừ, chứ không phải bước xác lập quyền.

Lưu ý thực tiễn

Khi rà soát khả năng đăng ký, cần đối chiếu giữa bản vẽ, mẫu sản phẩm và mục đích sử dụng thực tế. Nếu thiết kế có cả yếu tố kỹ thuật lẫn yếu tố thẩm mỹ, chỉ phần hình thức không bị kỹ thuật bắt buộc mới đáng để tiếp tục xem xét. Trong tranh chấp, lập luận hiệu quả thường là chứng minh một trong ba dấu hiệu loại trừ đã hiện diện rõ ràng.