Điều 43 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng thuộc về công chúng[90]

Ý nghĩa của điều luật

Điều 43 thể hiện nguyên tắc cân bằng giữa bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích xã hội trong tiếp cận di sản sáng tạo. Khi hết thời hạn bảo hộ, pháp luật không còn trao độc quyền khai thác cho chủ thể quyền, qua đó mở rộng khả năng sử dụng hợp pháp cho cộng đồng.

Quy định này đặc biệt quan trọng trong thực tiễn số hóa, giáo dục, xuất bản, biểu diễn và khai thác tư liệu văn hóa. Nó tạo cơ sở để các tác phẩm và bản ghi đã hết thời hạn bảo hộ được tái sử dụng mà không phải xin phép, nhưng không đồng nghĩa với việc được tùy tiện xóa tên tác giả hoặc xuyên tạc nội dung.

Điều kiện để “thuộc về công chúng”

Điều luật chỉ kích hoạt khi đối tượng đã kết thúc thời hạn bảo hộ theo khoản 2 Điều 27 đối với tác phẩm, hoặc theo Điều 34 đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng. Đây là điều kiện pháp lý duy nhất quyết định việc tác phẩm hay đối tượng liên quan có bước vào phạm vi công chúng hay không.

Trong áp dụng, cần xác định đúng loại hình đối tượng, đúng mốc phát sinh và kết thúc thời hạn bảo hộ, vì sai lệch ở bước này sẽ dẫn đến sử dụng trái phép. Trên thực tế, nhiều tranh chấp xuất phát từ việc nhầm giữa hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả với việc hết thời hạn bảo hộ quyền liên quan.

Phạm vi quyền sử dụng của tổ chức, cá nhân

Khi đã thuộc về công chúng, mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền sử dụng mà không cần xin phép hoặc trả tiền sử dụng quyền cho chủ thể quyền cũ. Tuy nhiên, quyền sử dụng ở đây là quyền khai thác hợp pháp trong phạm vi pháp luật cho phép, không phải quyền chiếm hữu hay “đăng ký lại” như tài sản riêng.

Điểm mấu chốt là vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân của tác giả và người biểu diễn theo Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời tuân thủ quy định pháp luật có liên quan. Việc ghi tên, nêu nguồn, bảo đảm tính toàn vẹn và không làm sai lệch giá trị tác phẩm là yêu cầu thường gặp khi sử dụng tác phẩm thuộc về công chúng.

Những hiểu nhầm thường gặp

Hiểu nhầm phổ biến là cho rằng tác phẩm đã thuộc về công chúng thì ai cũng được sửa, cắt, gắn nhãn, khai thác thương mại theo ý mình. Thực tế, tự do khai thác không làm mất đi nghĩa vụ tôn trọng quyền nhân thân và các quy định về cạnh tranh, quảng cáo, xuất bản, lưu trữ, văn hóa.

Hiểu nhầm thứ hai là coi “thuộc về công chúng” đồng nghĩa với “không còn bất kỳ hạn chế nào”. Quy định này chỉ xóa bỏ độc quyền tài sản của chủ thể quyền sau khi hết hạn bảo hộ; các nghĩa vụ pháp lý khác vẫn có thể phát sinh tùy cách sử dụng cụ thể.

Lưu ý khi áp dụng

Trong hồ sơ thực tế, cần kiểm tra đầy đủ năm công bố, năm tác giả chết, loại tác phẩm, thời điểm cố định hoặc công bố đối với quyền liên quan, và quy tắc chốt thời hạn vào cuối ngày 31 tháng 12 của năm kết thúc bảo hộ nếu có áp dụng. Đây là bước xác định rất quan trọng để tránh dùng nhầm đối tượng còn trong thời hạn bảo hộ.

Khi khai thác các tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng đã thuộc về công chúng, nên ưu tiên ghi nhận nguồn gốc, tên tác giả/người biểu diễn và giữ nguyên tinh thần của tác phẩm. Cách tiếp cận này vừa đúng luật vừa giảm rủi ro tranh chấp về quyền nhân thân và uy tín nghề nghiệp.