Điều 36 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Chủ sở hữu quyền tác giả[84]

Ý nghĩa của quy định

Điều 36 đặt nền tảng để xác định ai là người có quyền khai thác kinh tế đối với tác phẩm. Quy định này giúp tách bạch tác giả với chủ sở hữu quyền tác giả, tránh nhầm lẫn giữa người sáng tạo ra tác phẩm và người đang nắm giữ quyền theo luật hoặc theo giao dịch. Trong thực tiễn, đây là điểm mấu chốt khi ký kết hợp đồng, chuyển giao, cấp phép, hoặc xử lý tranh chấp xâm phạm quyền tác giả.

Trọng tâm cần nắm

Chủ sở hữu quyền tác giả không phải lúc nào cũng là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Theo tinh thần của Luật Sở hữu trí tuệ, chủ thể này là tổ chức, cá nhân nắm giữ một, một số hoặc toàn bộ quyền quy định tại khoản 3 Điều 19 và khoản 1 Điều 20 của Luật Sở hữu trí tuệ. Điều đó có nghĩa, chỉ cần được pháp luật công nhận hoặc nhận chuyển giao hợp pháp các quyền liên quan, một chủ thể đã có thể trở thành chủ sở hữu quyền tác giả trong phạm vi tương ứng.

Phạm vi quyền phải được xác định rõ

Điều luật nhấn mạnh rằng quyền sở hữu có thể bao phủ một phần hoặc toàn bộ các quyền tác giả được luật định, chứ không mặc nhiên là toàn bộ mọi quyền đối với tác phẩm. Khi áp dụng, cần kiểm tra rõ chủ thể đang giữ quyền nào, thời hạn bao lâu, lãnh thổ áp dụng ra sao và có giới hạn khai thác hay không. Nếu không làm rõ phạm vi, tranh chấp thường phát sinh ở việc công bố, sao chép, phân phối, truyền đạt hoặc khai thác thương mại tác phẩm.

Điều kiện để áp dụng

Muốn xác định đúng chủ sở hữu quyền tác giả, trước hết phải có căn cứ pháp lý về việc hình thành quyền: tác phẩm do ai tạo ra, tạo ra trong quan hệ lao động hay theo đặt hàng, hay quyền đã được chuyển giao bằng hợp đồng, thừa kế hoặc căn cứ khác do luật quy định. Tiếp theo, phải xem xét chứng cứ về giao dịch, thỏa thuận, quyết định giao nhiệm vụ, hoặc tài liệu chứng minh nguồn gốc quyền. Không có căn cứ này, việc tự nhận là chủ sở hữu quyền tác giả không làm phát sinh đầy đủ hiệu lực pháp lý.

Nhầm lẫn thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến nhất là đồng nhất tác giả với chủ sở hữu quyền tác giả. Tác giả có quyền nhân thân, còn chủ sở hữu quyền tác giả là chủ thể nắm quyền tài sản trong phạm vi luật cho phép hoặc theo chuyển giao hợp pháp. Một nhầm lẫn khác là cho rằng cứ đứng tên trên tác phẩm thì mặc nhiên là chủ sở hữu; trên thực tế, việc ghi tên chỉ là một dấu hiệu, không thay thế được căn cứ xác lập quyền.

Lưu ý khi vận dụng

Khi tranh chấp phát sinh, trọng tâm không chỉ là ai sáng tạo ra tác phẩm mà còn là ai đang nắm giữ quyền theo quy định và theo chứng cứ giao dịch. Doanh nghiệp, cơ quan, đơn vị truyền thông hoặc nhà sản xuất cần đặc biệt chú ý điều khoản về chuyển giao, đặt hàng, nhiệm vụ sáng tạo và phạm vi sử dụng tác phẩm. Nếu hợp đồng không quy định rõ, quyền khai thác thường trở thành điểm tranh cãi lớn nhất.

Kết luận thực tiễn: Điều 36 là điều khoản định danh chủ thể quyền, có ý nghĩa quyết định trong việc khai thác, bảo vệ và chuyển giao quyền tác giả. Khi áp dụng, phải đọc cùng các quy định về quyền nhân thân, quyền tài sản và các căn cứ xác lập quyền trong Luật Sở hữu trí tuệ.