Điều 32 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền liên quan[76]
Bình luận ngắn gọn Điều 32 Luật SHTT về ngoại lệ quyền liên quan, điều kiện áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 32. Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền liên quan
1. Các trường hợp sử dụng cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền nhưng phải thông tin về cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng bao gồm:
a) Ghi âm, ghi hình trực tiếp một phần cuộc biểu diễn để giảng dạy không nhằm mục đích thương mại hoặc để đưa tin thời sự;
b) Tự sao chép hoặc hỗ trợ người khuyết tật sao chép một phần cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại;
c) Sao chép hợp lý một phần cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng để giảng dạy trực tiếp của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại, trừ trường hợp cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng này đã được công bố để giảng dạy;
d) Trích dẫn hợp lý nhằm mục đích đưa tin thời sự;
đ) Tổ chức phát sóng tự làm bản sao tạm thời để phát sóng khi được hưởng quyền phát sóng.
2. Việc sử dụng cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng quy định tại khoản 1 Điều này không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, tổ chức phát sóng.
3. Chính phủ quy định chi tiết Điều này.
Ý nghĩa của quy định
Điều 32 là cơ chế cân bằng giữa bảo hộ quyền liên quan và lợi ích công cộng. Nhà làm luật không cho phép khai thác tự do rộng rãi, mà chỉ mở ngoại lệ cho các nhu cầu xã hội thiết yếu như giảng dạy, nghiên cứu khoa học, đưa tin thời sự và hoạt động phát sóng. Vì vậy, đây là điều khoản cần đọc theo hướng ngoại lệ hẹp, không phải quy tắc mặc định.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Muốn áp dụng Điều 32, trước hết phải xác định đối tượng là cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc chương trình phát sóng đã công bố. Sau đó, việc sử dụng phải rơi đúng một trong các trường hợp luật cho phép, đồng thời đáp ứng yêu cầu thông tin về nguồn, tên cuộc biểu diễn hoặc chương trình liên quan. Nếu thiếu một trong các điều kiện này, hành vi không còn được coi là ngoại lệ.
Các điều kiện “kích hoạt” ngoại lệ
Điều 32 đòi hỏi đồng thời ba lớp điều kiện: đúng loại đối tượng, đúng mục đích sử dụng và đúng giới hạn khai thác. Tính “hợp lý” của việc sao chép hoặc trích dẫn là tiêu chí thực tiễn rất quan trọng, đặc biệt với trích dẫn phục vụ đưa tin thời sự và sao chép cho giảng dạy. Ngoài ra, khoản 2 đặt ra giới hạn kép: không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường và không được gây thiệt hại bất hợp lý cho chủ thể quyền.
Những hiểu sai thường gặp
Hiểu sai phổ biến nhất là cho rằng “không phải xin phép” đồng nghĩa với “được dùng thoải mái”. Thực tế, Điều 32 chỉ miễn xin phép và miễn trả tiền trong phạm vi rất cụ thể, còn nghĩa vụ ghi nguồn và tôn trọng giới hạn khai thác vẫn nguyên vẹn. Một nhầm lẫn khác là coi mọi mục đích giáo dục đều tự động được miễn trừ, trong khi luật chỉ chấp nhận trường hợp gắn với giảng dạy trực tiếp hoặc nghiên cứu, học tập cá nhân và không nhằm mục đích thương mại.
Lưu ý thực tiễn
Trong tình huống cụ thể, cần kiểm tra kỹ bốn câu hỏi: đối tượng đã được công bố chưa, mục đích có thuộc nhóm luật định không, phạm vi sử dụng có vượt mức hợp lý không, và việc sử dụng có ảnh hưởng đến khai thác thương mại bình thường hay không. Với tổ chức phát sóng, bản sao tạm thời chỉ được bảo vệ khi phục vụ chính hoạt động phát sóng mà tổ chức đó được hưởng quyền hợp pháp. Điều 32 vì thế là ngoại lệ kỹ thuật nhưng có tính ràng buộc cao, không nên áp dụng theo suy diễn mở rộng.
Trọng tâm áp dụng
Điều 32 bảo vệ lợi ích công cộng nhưng vẫn giữ trục chính là bảo hộ quyền liên quan. Khi xử lý tranh chấp hoặc rà soát tuân thủ, trọng tâm không nằm ở việc “có dùng hay không”, mà ở chỗ việc dùng có nằm đúng ngoại lệ, đúng mức độ và đúng giới hạn hay không.