Điều 31 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Quyền của tổ chức phát sóng[75]
Bình luận Điều 31 Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tổ chức phát sóng, phạm vi bảo hộ, ngoại lệ và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 31. Quyền của tổ chức phát sóng
1. Tổ chức phát sóng có độc quyền thực hiện hoặc cho phép tổ chức, cá nhân khác thực hiện các quyền sau đây:
a) Phát sóng, tái phát sóng chương trình phát sóng của mình;
b) Sao chép trực tiếp hoặc gián tiếp toàn bộ hoặc một phần bản định hình chương trình phát sóng của mình bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào, trừ trường hợp quy định tại điểm a khoản 3 Điều này;
c) Định hình chương trình phát sóng của mình;
d) Phân phối, nhập khẩu để phân phối đến công chúng thông qua bán hoặc hình thức chuyển giao quyền sở hữu khác đối với bản định hình chương trình phát sóng của mình dưới dạng hữu hình, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 Điều này.
2. Tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng một, một số hoặc toàn bộ các quyền quy định tại khoản 1 Điều này phải được sự cho phép của chủ sở hữu quyền đối với chương trình phát sóng và trả tiền bản quyền, các quyền lợi vật chất khác (nếu có) cho chủ sở hữu quyền đối với chương trình phát sóng theo quy định của pháp luật hoặc theo thỏa thuận trong trường hợp pháp luật không quy định, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, các điều 25, 25a, 26, 32 và 33 của Luật này.
3. Chủ sở hữu quyền đối với chương trình phát sóng không có quyền ngăn cấm tổ chức, cá nhân khác thực hiện các hành vi sau đây:
a) Sao chép chương trình phát sóng chỉ để thực hiện các quyền khác theo quy định của Luật này; sao chép tạm thời theo một quy trình công nghệ, trong quá trình hoạt động của các thiết bị để truyền phát trong một mạng lưới giữa các bên thứ ba thông qua trung gian hoặc sử dụng hợp pháp chương trình phát sóng, không có mục đích kinh tế độc lập và bản sao bị tự động xóa bỏ, không có khả năng phục hồi lại;
b) Phân phối lần tiếp theo, nhập khẩu để phân phối đối với bản định hình chương trình phát sóng đã được chủ sở hữu quyền thực hiện hoặc cho phép thực hiện việc phân phối.
Trọng tâm bảo hộ quyền của tổ chức phát sóng
Điều 31 ghi nhận quyền liên quan của tổ chức phát sóng theo hướng bảo hộ độc quyền khai thác thương mại đối với chương trình phát sóng và bản định hình của chương trình đó. Cách thiết kế này cho thấy pháp luật không chỉ bảo vệ hành vi phát sóng ban đầu, mà còn kiểm soát việc sao chép, ghi hình, tái phát và phân phối lại nội dung đã phát. Mục tiêu là ngăn chặn việc “thu hoạch lại” giá trị kinh tế của chương trình phát sóng mà không có sự cho phép của chủ thể quyền.
Trong thực tiễn, đây là nền tảng để xử lý các hành vi lấy lại tín hiệu truyền hình, ghi lại chương trình, phát lại trên nền tảng số hoặc phân phối bản ghi hình dưới bất kỳ hình thức hữu hình nào. Khi xác định vi phạm, trọng tâm không nằm ở tên gọi kỹ thuật của hành vi, mà ở việc hành vi đó có xâm phạm quyền kiểm soát khai thác của tổ chức phát sóng hay không. Vì vậy, các mô hình “re-stream”, “mirror”, “rebroadcast” hay phát lại qua trung gian đều cần được đối chiếu trực tiếp với khoản 1 Điều 31.
Điều kiện để áp dụng
Để Điều 31 được áp dụng, cần xác định có chương trình phát sóng thuộc quyền của tổ chức phát sóng và có hành vi khai thác một trong các quyền được liệt kê tại khoản 1. Nếu chủ thể thứ ba sử dụng chương trình phát sóng mà không có sự cho phép, đồng thời không thuộc ngoại lệ tại khoản 3 hoặc các điều 25, 25a, 26, 32, 33 của Luật này, thì nguyên tắc là phải xin phép và trả tiền bản quyền theo khoản 2 Điều 31 Luật Sở hữu trí tuệ 2005. Cấu thành áp dụng vì thế gồm hai điểm then chốt: có hành vi khai thác thuộc phạm vi quyền và không có căn cứ miễn trừ.
Đáng chú ý, nghĩa vụ trả tiền không chỉ phát sinh khi có thỏa thuận, mà còn là hệ quả pháp lý mặc định của việc khai thác hợp pháp quyền của tổ chức phát sóng. Do đó, lập luận “không sao chép nguyên gốc, chỉ trích lại tín hiệu” không loại trừ trách nhiệm nếu bản chất vẫn là khai thác chương trình phát sóng của chủ thể quyền. Trong tranh chấp, chứng cứ quan trọng thường là nguồn tín hiệu, thời điểm phát, phương thức ghi nhận, kênh phân phối lại và việc có hay không thỏa thuận cấp phép.
Các ngoại lệ cần hiểu đúng
Khoản 3 là phần dễ bị hiểu sai nhất vì nó không tạo ra quyền khai thác tự do, mà chỉ giới hạn quyền ngăn cấm của chủ sở hữu quyền. Hành vi sao chép tạm thời trong quá trình truyền phát kỹ thuật, khi không có mục đích kinh tế độc lập và bản sao bị xóa tự động, nhằm bảo đảm vận hành mạng lưới và sử dụng hợp pháp trong môi trường số. Đây là ngoại lệ kỹ thuật, không phải giấy phép cho việc lưu trữ, phát lại hay kinh doanh nội dung.
Tương tự, quy định về phân phối lần tiếp theo chỉ áp dụng đối với bản định hình chương trình phát sóng đã được chủ sở hữu quyền đưa ra thị trường hoặc cho phép phân phối. Quy định này phản ánh nguyên tắc cạn quyền trong phạm vi nhất định, nhưng không hợp thức hóa việc sao chép trái phép để tạo thêm bản ghi mới. Nhiều sai lầm thực tế xuất phát từ việc đồng nhất “đã có một bản hợp pháp” với “được quyền nhân bản và phát tán tiếp”, trong khi hai vấn đề này hoàn toàn khác nhau.
Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn
Khi xử lý vụ việc, cần tách bạch giữa quyền đối với chương trình phát sóng và quyền đối với tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình hoặc quyền của người biểu diễn xuất hiện trong chương trình. Một hành vi có thể đồng thời xâm phạm nhiều lớp quyền, nhưng việc viện dẫn phải đúng chủ thể và đúng căn cứ pháp lý. Nếu chỉ nhìn vào quyền tác giả của nội dung bên trong mà bỏ qua quyền của tổ chức phát sóng, sẽ dễ đánh giá thiếu toàn diện.
Về mặt tuân thủ, bên khai thác nên kiểm tra rõ phạm vi cấp phép: phát sóng lại, truyền dẫn trên nền tảng số, trích đoạn, lưu trữ, quảng bá hay phân phối bản ghi. Mỗi hình thức khai thác có thể kéo theo cơ chế xin phép và thanh toán khác nhau. Điều 31 vì thế là điều khoản trung tâm để nhận diện giới hạn khai thác nội dung phát sóng trong môi trường thương mại và kỹ thuật số hiện nay.
Kết luận ngắn
Điều 31 thiết lập một hàng rào pháp lý rõ ràng quanh giá trị thương mại của chương trình phát sóng. Trọng tâm không phải là cấm tuyệt đối việc tiếp cận, mà là buộc mọi khai thác vượt quá ngoại lệ phải có phép và có trả tiền. Đây là điều khoản cần đọc cùng các ngoại lệ và các quy định về quyền liên quan khác để áp dụng đúng trong từng tình huống.