Điều 25a Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả dành cho người khuyết tật[66]

Ý nghĩa lập pháp

Điều 25a được ban hành để tháo gỡ rào cản tiếp cận tri thức, học tập và hưởng thụ văn hóa của người khuyết tật. Đây là một cơ chế cân bằng giữa bảo hộ quyền tác giả và quyền tiếp cận của nhóm chủ thể yếu thế, phù hợp với tinh thần mở rộng khả năng sử dụng tác phẩm trong định dạng phù hợp. Điểm cốt lõi là pháp luật chấp nhận việc chuyển hóa tác phẩm sang dạng tiếp cận được như một ngoại lệ hợp pháp, thay vì coi đó mặc nhiên là hành vi xâm phạm.

Điều kiện để áp dụng

Muốn áp dụng Điều 25a, trước hết phải có quyền tiếp cận hợp pháp với bản gốc hoặc bản sao tác phẩm. Chủ thể được thực hiện ngoại lệ gồm người khuyết tật, người nuôi dưỡng, chăm sóc cho người khuyết tật và tổ chức đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ. Mỗi nhóm chủ thể chỉ được hành động trong phạm vi được luật cho phép; việc tạo lập hoặc lưu chuyển bản sao dễ tiếp cận không mở thành quyền khai thác tự do đối với tác phẩm.

Phạm vi ngoại lệ cần nắm

Điều luật cho phép sao chép, biểu diễn, truyền đạt, phân phối và nhập khẩu bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận trong các trường hợp nhất định. Đáng chú ý, khoản 2 đặt ra yêu cầu hoạt động của tổ chức phải không vì mục đích lợi nhuận, còn khoản 3, khoản 4 và khoản 5 mở đường cho lưu chuyển xuyên biên giới theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Như vậy, điều luật không chỉ phục vụ việc chuyển đổi định dạng trong nước mà còn tạo cơ chế trao đổi bản sao dễ tiếp cận giữa các tổ chức đủ điều kiện.

Bản sao dễ tiếp cận là gì

Đây là bản sao được thể hiện bằng phương thức hoặc định dạng khác để người khuyết tật tiếp cận được tác phẩm, như chữ nổi, âm thanh, chuyển đổi kỹ thuật số, ngôn ngữ ký hiệu hoặc dạng tương thích khác. Điểm nhận diện quan trọng là bản sao này phải phục vụ khả năng tiếp cận thực chất, không phải bản sao thông thường được gắn nhãn mới. Việc điều chỉnh kỹ thuật chỉ hợp lệ khi cần thiết và tương xứng với nhu cầu tiếp cận của người khuyết tật.

Những hiểu nhầm thường gặp

Không nên hiểu Điều 25a là cho phép bất kỳ ai tự do sao chép tác phẩm vì lý do nhân đạo. Ngoại lệ này chỉ vận hành khi có đúng chủ thể, đúng mục đích và đúng định dạng dễ tiếp cận; thiếu một trong các yếu tố này thì không còn là trường hợp được miễn trách nhiệm theo điều luật. Cũng không thể dùng Điều 25a để hợp thức hóa việc phát tán rộng rãi, thương mại hóa hoặc cung cấp cho người không thuộc nhóm được bảo vệ.

Lưu ý khi áp dụng thực tế

Khi xử lý một tình huống cụ thể, cần kiểm tra bốn điểm: người hưởng lợi có thuộc diện người khuyết tật hay không, việc tiếp cận bản gốc có hợp pháp hay không, bản sao được tạo ra có thật sự là định dạng dễ tiếp cận hay không, và việc sử dụng có nằm trong phạm vi được luật cho phép hay không. Với tổ chức thực hiện, cần đặc biệt chú ý điều kiện do Chính phủ quy định và yêu cầu không vì lợi nhuận. Đây là điều khoản mang tính bảo đảm quyền tiếp cận, nên cách hiểu phải chặt chẽ nhưng không làm mất ý nghĩa hỗ trợ mà điều luật hướng tới.