Điều 187 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Mở rộng quyền của chủ bằng bảo hộ[316]
Bình luận Điều 187 Luật Sở hữu trí tuệ về phạm vi bảo hộ mở rộng đối với giống cây trồng, nguồn gốc chủ yếu và giống phụ thuộc.
Điều 187. Mở rộng quyền của chủ bằng bảo hộ
Quyền của chủ bằng bảo hộ được mở rộng đối với các giống cây trồng sau đây:
1. Giống cây trồng có nguồn gốc chủ yếu từ giống cây trồng được bảo hộ, trừ trường hợp giống cây trồng được bảo hộ có nguồn gốc chủ yếu từ một giống cây trồng đã được bảo hộ khác.
Giống cây trồng được coi là có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ, nếu giống cây trồng đó vẫn giữ lại biểu hiện của các tính trạng thu được từ kiểu gen hoặc sự phối hợp các kiểu gen của giống được bảo hộ, trừ những tính trạng khác biệt là kết quả của sự tác động vào giống được bảo hộ;
2. Giống cây trồng không khác biệt rõ ràng với giống cây trồng đã được bảo hộ;
3. Giống cây trồng mà việc sản xuất đòi hỏi phải sử dụng lặp lại giống cây trồng đã được bảo hộ.
Ý nghĩa của quy định
Điều 187 mở rộng phạm vi bảo hộ để quyền của chủ bằng bảo hộ không bị giới hạn ở đúng giống đã đăng ký, mà còn bao phủ các biến thể phát sinh từ giống gốc có tính chất phụ thuộc về mặt chọn tạo hoặc khai thác thương mại. Cách tiếp cận này bảo vệ giá trị đầu tư nghiên cứu, đồng thời ngăn việc chỉ sửa đổi rất nhỏ để né tránh nghĩa vụ xin phép. Đây là quy định mang tính “chống lách luật” trong lĩnh vực giống cây trồng.
Ba nhóm đối tượng trọng tâm
Thứ nhất, giống cây trồng có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ. Điểm mấu chốt không nằm ở việc giống mới có khác biệt hình thức hay không, mà ở chỗ các tính trạng cốt lõi vẫn phản ánh kiểu gen hoặc sự phối hợp kiểu gen của giống được bảo hộ, còn khác biệt chỉ là kết quả của tác động vào giống gốc. Đây là nhóm dễ phát sinh tranh chấp nhất trong thực tiễn chọn tạo giống.
Thứ hai, giống cây trồng không khác biệt rõ ràng với giống đã được bảo hộ. Quy định này bao quát các trường hợp khác biệt quá nhỏ, không đủ tạo ra một đối tượng độc lập về mặt pháp lý. Cần phân biệt với tiêu chí “tính khác biệt” trong thẩm định bảo hộ: ở đây trọng tâm là mức độ tương đồng làm phát sinh phạm vi quyền của chủ bằng bảo hộ.
Thứ ba, giống cây trồng mà việc sản xuất đòi hỏi phải sử dụng lặp lại giống đã được bảo hộ. Đây thường là các giống lai hoặc giống có đặc tính chỉ được duy trì khi phải tái sử dụng vật liệu của giống được bảo hộ trong quá trình sản xuất. Nhà làm luật muốn kiểm soát cả chuỗi khai thác thương mại, không chỉ hành vi nhân giống trực tiếp.
Điều kiện để áp dụng
Muốn áp dụng Điều 187, trước hết phải xác định giống cây trồng gốc đang được bảo hộ hợp lệ. Sau đó, cần đối chiếu quan hệ nguồn gốc, mức độ khác biệt và nhu cầu sử dụng lặp lại vật liệu của giống được bảo hộ trong quá trình sản xuất. Chỉ khi các dấu hiệu này được chứng minh rõ ràng thì mới có cơ sở mở rộng phạm vi quyền của chủ bằng bảo hộ.
Những hiểu nhầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần tạo ra giống mới là đương nhiên không xâm phạm. Trên thực tế, nếu giống mới vẫn mang bản chất di truyền chủ yếu của giống đã được bảo hộ, việc “đổi tên”, “thay một vài tính trạng” hoặc “tinh chỉnh kỹ thuật” không làm mất phạm vi bảo hộ. Nhầm lẫn khác là coi mọi giống tương tự đều bị ràng buộc; thực ra phải có căn cứ về nguồn gốc chủ yếu, mức độ không khác biệt rõ ràng hoặc sự phụ thuộc vào việc sử dụng lặp lại giống gốc.
Lưu ý khi áp dụng
Trong tranh chấp, trọng tâm chứng cứ thường nằm ở dữ liệu chọn tạo, mô tả tính trạng, tài liệu kỹ thuật và quá trình sản xuất. Với doanh nghiệp giống cây trồng, cần rà soát cả giai đoạn nghiên cứu lẫn thương mại hóa để tránh sử dụng vật liệu của giống được bảo hộ mà không có phép. Với người áp dụng pháp luật, Điều 187 phải được đọc cùng các quy định về phạm vi quyền, giới hạn quyền và hành vi xâm phạm để xác định đúng ranh giới bảo hộ.