Điều 186 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Quyền của chủ bằng bảo hộ[315]
Phân tích ngắn gọn Điều 186 Luật Sở hữu trí tuệ về quyền của chủ bằng bảo hộ giống cây trồng và phạm vi bảo vệ.
Điều 186. Quyền của chủ bằng bảo hộ
1. Chủ bằng bảo hộ có quyền sử dụng hoặc cho phép người khác sử dụng các quyền sau đây liên quan đến vật liệu nhân giống của giống đã được bảo hộ:
a) Sản xuất hoặc nhân giống;
b) Chế biến nhằm mục đích nhân giống;
c) Chào hàng;
d) Bán hoặc thực hiện các hoạt động tiếp cận thị trường khác;
đ) Xuất khẩu;
e) Nhập khẩu;
g) Lưu giữ để thực hiện các hành vi quy định tại các điểm a, b, c, d, đ và e khoản này.
2. Quyền của chủ bằng bảo hộ giống cây trồng quy định tại khoản 1 Điều này được áp dụng đối với vật liệu thu hoạch thu được từ việc sử dụng bất hợp pháp vật liệu nhân giống của giống cây trồng được bảo hộ, trừ trường hợp chủ bằng bảo hộ đã có cơ hội hợp lý để thực hiện quyền của mình đối với vật liệu nhân giống nhưng không thực hiện.
3. Ngăn cấm người khác sử dụng giống cây trồng theo quy định tại Điều 188 của Luật này.
4. Để thừa kế, kế thừa quyền đối với giống cây trồng và chuyển giao quyền đối với giống cây trồng theo quy định tại Chương XV của Luật này.
Trọng tâm của quyền bảo hộ
Điều 186 thiết kế quyền của chủ bằng bảo hộ theo hướng độc quyền khai thác thương mại đối với giống cây trồng được bảo hộ. Điểm cốt lõi không chỉ là quyền tự mình sử dụng, mà còn là quyền cho phép hoặc không cho phép người khác thực hiện các hành vi khai thác liên quan đến vật liệu nhân giống. Đây là cơ chế pháp lý bảo đảm giá trị đầu tư cho hoạt động chọn tạo giống.
Nhóm hành vi bị kiểm soát trải rộng từ sản xuất, nhân giống, chế biến để nhân giống đến chào hàng, bán, xuất khẩu, nhập khẩu và lưu giữ nhằm thực hiện các hành vi đó. Cách quy định này cho thấy nhà làm luật không chỉ bảo vệ hành vi “sản xuất trực tiếp”, mà còn bao trùm cả chuỗi thương mại hóa vật liệu nhân giống. Vì vậy, việc chỉ đứng tên trung gian hay lưu kho chờ bán vẫn có thể thuộc phạm vi xâm phạm nếu thiếu phép của chủ bằng bảo hộ.
Điều kiện để áp dụng
Muốn kích hoạt Điều 186, trước hết phải có giống cây trồng đã được bảo hộ và chủ thể yêu cầu phải là chủ bằng bảo hộ hoặc người được phép hợp pháp. Sau đó cần xác định đúng vật liệu nhân giống hoặc tình trạng phát sinh từ việc sử dụng vật liệu nhân giống đó. Nếu không chứng minh được nguồn gốc từ giống được bảo hộ, việc viện dẫn điều luật sẽ thiếu căn cứ.
Khoản 2 là điểm thực tiễn rất quan trọng: quyền của chủ bằng bảo hộ còn được áp dụng đối với vật liệu thu hoạch thu được từ việc sử dụng bất hợp pháp vật liệu nhân giống. Quy định này nhằm ngăn việc né tránh trách nhiệm bằng cách không xử lý ở khâu giống nhưng lại khai thác ở khâu thu hoạch. Tuy nhiên, ngoại lệ đặt ra khi chủ bằng bảo hộ đã có cơ hội hợp lý để thực hiện quyền đối với vật liệu nhân giống mà không thực hiện; khi đó không thể tự động mở rộng kiểm soát sang vật liệu thu hoạch.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến là cho rằng chỉ khi “sao chép giống” mới xâm phạm. Thực tế, chào bán, nhập khẩu, xuất khẩu hoặc lưu giữ với mục đích kinh doanh cũng nằm trong phạm vi quyền bị kiểm soát. Đây là điều khoản về quyền khai thác thương mại, không chỉ là điều khoản về hành vi nhân giống theo nghĩa hẹp.
Một nhầm lẫn khác là mặc nhiên coi mọi vật liệu thu hoạch đều thuộc quyền của chủ bằng bảo hộ. Điều 186 chỉ mở rộng khi có căn cứ từ việc sử dụng bất hợp pháp vật liệu nhân giống và không thuộc trường hợp ngoại lệ nêu tại khoản 2. Vì vậy, muốn áp dụng đúng phải tách bạch giữa nguồn gốc hợp pháp của vật liệu nhân giống và dòng sản phẩm thu hoạch phát sinh sau đó.
Lưu ý khi áp dụng
Trong tranh chấp, cần ưu tiên làm rõ ba điểm: chủ thể quyền, đối tượng bị kiểm soát và hành vi cụ thể bị cho là khai thác trái phép. Chứng cứ về nguồn gốc vật liệu, mục đích lưu giữ, hợp đồng chuyển giao hoặc giấy phép sử dụng có ý nghĩa quyết định. Nếu chỉ dựa vào việc đang nắm giữ hàng hóa mà không chứng minh được yếu tố mục đích và quan hệ với giống được bảo hộ thì chưa đủ để kết luận xâm phạm.
Điều 186 nên được đọc cùng Điều 188 của Luật Sở hữu trí tuệ để xác định đầy đủ phạm vi các hành vi bị ngăn cấm. Trong thực tiễn, đây là cơ sở để xử lý cả hành vi khai thác trực tiếp lẫn khai thác gián tiếp qua thương mại hóa giống. Giá trị lớn nhất của điều luật là bảo vệ hiệu quả quyền của nhà chọn tạo giống trước các hình thức sử dụng vòng tránh.