Điều 146 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Điều kiện hạn chế quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao theo quyết định bắt buộc
Phân tích Điều 146 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 về điều kiện chuyển giao bắt buộc quyền sử dụng sáng chế, phạm vi, đền bù và giới hạn áp dụng.
Điều 146. Điều kiện hạn chế quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao theo quyết định bắt buộc
1. Quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải phù hợp với các điều kiện sau đây:
a) Quyền sử dụng được chuyển giao thuộc dạng không độc quyền;
b)[261] Quyền sử dụng được chuyển giao chỉ được giới hạn trong phạm vi và thời hạn đủ để đáp ứng mục tiêu chuyển giao, trừ trường hợp quy định tại điểm d khoản 1 Điều 145 của Luật này. Đối với sáng chế trong lĩnh vực công nghệ bán dẫn thì việc chuyển giao quyền sử dụng chỉ nhằm mục đích công cộng, phi thương mại hoặc nhằm xử lý hành vi hạn chế cạnh tranh theo quy định của pháp luật về cạnh tranh;
c) Người được chuyển giao quyền sử dụng không được chuyển nhượng quyền đó cho người khác, trừ trường hợp chuyển nhượng cùng với cơ sở kinh doanh của mình và không được chuyển giao quyền sử dụng thứ cấp cho người khác;
d)[262] Người được chuyển giao quyền sử dụng phải trả cho người nắm độc quyền sử dụng sáng chế khoản tiền đền bù thỏa đáng tùy thuộc vào giá trị kinh tế của quyền sử dụng đó trong từng trường hợp cụ thể theo quy định của Chính phủ, trừ trường hợp quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao theo quyết định bắt buộc để nhập khẩu dược phẩm theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên và khoản tiền đền bù cho việc sử dụng sáng chế được chuyển giao theo quyết định bắt buộc đã được trả tại nước xuất khẩu;
đ)[263] Quyền sử dụng được chuyển giao chủ yếu để cung cấp cho thị trường trong nước, trừ trường hợp quy định tại điểm d và điểm đ khoản 1 Điều 145 của Luật này.
2. Ngoài các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này, quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao trong trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 137 của Luật này còn phải đáp ứng các điều kiện sau đây:
a) Người nắm độc quyền sử dụng sáng chế cơ bản cũng được chuyển giao quyền sử dụng sáng chế phụ thuộc với những điều kiện hợp lý;
b) Người được chuyển giao quyền sử dụng sáng chế cơ bản không được chuyển nhượng quyền đó, trừ trường hợp chuyển nhượng cùng với toàn bộ quyền đối với sáng chế phụ thuộc.
Ý nghĩa của quy định
Điều 146 thể hiện quan điểm cân bằng giữa quyền độc quyền của chủ sáng chế và nhu cầu công cộng, cạnh tranh, an ninh, y tế. Việc cho phép chuyển giao bắt buộc không nhằm xóa bỏ quyền của chủ sở hữu mà chỉ là cơ chế ngoại lệ để xử lý tình huống pháp luật đã định sẵn. Vì vậy, điều luật này luôn được hiểu và áp dụng theo hướng hạn chế, không mở rộng tùy tiện.
Những điều kiện cốt lõi phải đáp ứng
Điểm mấu chốt đầu tiên là quyền sử dụng được chuyển giao phải mang tính không độc quyền; tức người nhận chuyển giao không trở thành chủ thể duy nhất khai thác sáng chế. Tiếp theo, phạm vi và thời hạn của quyền sử dụng phải chỉ đủ để đạt mục tiêu của quyết định bắt buộc, tránh biến biện pháp ngoại lệ thành một dạng khai thác thương mại dài hạn. Với sáng chế trong lĩnh vực công nghệ bán dẫn, phạm vi còn bị siết chặt hơn, chỉ phục vụ mục đích công cộng, phi thương mại hoặc xử lý hành vi hạn chế cạnh tranh.
Giới hạn đối với người được chuyển giao
Người nhận quyền không được tự do định đoạt như đối với một quyền tài sản thông thường. Họ không được chuyển nhượng lại quyền sử dụng, trừ trường hợp chuyển nhượng cùng với cơ sở kinh doanh của mình, và cũng không được cấp quyền sử dụng thứ cấp cho người khác. Quy định này nhằm ngăn việc “thương mại hóa vòng hai” đối với một quyền vốn chỉ được trao theo cơ chế bắt buộc.
Đền bù là điều kiện bắt buộc
Chuyển giao bắt buộc không phải là tước đoạt không bồi hoàn. Người được chuyển giao phải trả khoản tiền đền bù thỏa đáng, căn cứ vào giá trị kinh tế của quyền sử dụng trong từng trường hợp và theo quy định của Chính phủ. Chỉ trong trường hợp đặc biệt về nhập khẩu dược phẩm theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, và khoản đền bù đã được thanh toán tại nước xuất khẩu, mới có cơ chế ngoại lệ tương ứng.
Điểm dễ hiểu sai trong thực tiễn
Nhiều người nhầm chuyển giao bắt buộc với việc Nhà nước “thu hồi” sáng chế; thực chất điều luật chỉ giới hạn quyền sử dụng, không làm mất quyền sở hữu sáng chế. Cũng cần tránh quan niệm rằng cứ có nhu cầu xã hội là được áp dụng ngay: việc áp dụng phải dựa trên căn cứ chuyển giao bắt buộc theo Điều 145 Luật Sở hữu trí tuệ và sau đó mới xét đến các điều kiện chặt chẽ của Điều 146. Nói cách khác, Điều 146 là bước kiểm soát hậu kiểm về cách thức và mức độ chuyển giao, không phải căn cứ tự thân để phát sinh quyền bắt buộc.
Lưu ý khi áp dụng
Khi giải quyết một tình huống cụ thể, cần xác định đồng thời ba lớp vấn đề: có đủ căn cứ bắt buộc chuyển giao hay không; quyết định chuyển giao có giới hạn đúng phạm vi, thời hạn, mục đích hay không; và mức đền bù đã phù hợp chưa. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, quyết định chuyển giao có nguy cơ không bảo đảm tính hợp pháp. Do đó, Điều 146 đặc biệt quan trọng trong các vụ việc liên quan dược phẩm, công nghệ thiết yếu và hành vi hạn chế cạnh tranh.