Điều 145 Luật Sở hữu trí tuệ 2005: Căn cứ bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng đối với sáng chế
Bình luận ngắn gọn Điều 145 Luật Sở hữu trí tuệ về căn cứ bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, điều kiện áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 145. Căn cứ bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng đối với sáng chế
1. Trong các trường hợp sau đây, quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân khác sử dụng theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định tại khoản 1 Điều 147 của Luật này mà không cần được sự đồng ý của người nắm độc quyền sử dụng sáng chế:
a) Việc sử dụng sáng chế nhằm mục đích công cộng, phi thương mại, phục vụ quốc phòng, an ninh, phòng bệnh, chữa bệnh, dinh dưỡng cho Nhân dân hoặc đáp ứng các nhu cầu cấp thiết của xã hội;
b) Người nắm độc quyền sử dụng sáng chế không thực hiện nghĩa vụ sử dụng sáng chế quy định tại khoản 1 Điều 136 và khoản 5 Điều 142 của Luật này sau khi kết thúc bốn năm kể từ ngày nộp đơn đăng ký sáng chế và kết thúc ba năm kể từ ngày cấp Bằng độc quyền sáng chế;
c) Người có nhu cầu sử dụng sáng chế không đạt được thoả thuận với người nắm độc quyền sử dụng sáng chế về việc ký kết hợp đồng sử dụng sáng chế mặc dù trong một thời gian hợp lý đã cố gắng thương lượng với mức giá và các điều kiện thương mại thoả đáng;
d) Người nắm độc quyền sử dụng sáng chế bị coi là thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm theo quy định của pháp luật về cạnh tranh;
đ)[260] Việc sử dụng sáng chế nhằm đáp ứng nhu cầu về dược phẩm để phòng bệnh, chữa bệnh của quốc gia khác có đủ điều kiện nhập khẩu theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.
2. Người nắm độc quyền sử dụng sáng chế có quyền yêu cầu chấm dứt quyền sử dụng khi căn cứ chuyển giao quy định tại khoản 1 Điều này không còn tồn tại và không có khả năng tái xuất hiện với điều kiện việc chấm dứt quyền sử dụng đó không gây thiệt hại cho người được chuyển giao quyền sử dụng sáng chế.
Ý nghĩa điều luật
Điều 145 thể hiện giới hạn của tính độc quyền sáng chế: quyền của chủ sở hữu không phải là tuyệt đối khi nó cản trở lợi ích công cộng, nhu cầu thiết yếu của xã hội hoặc cạnh tranh lành mạnh. Cơ chế bắt buộc chuyển giao được thiết kế như một công cụ can thiệp có mục tiêu, chỉ dùng khi cần bảo đảm quốc phòng, an ninh, y tế, dinh dưỡng, hoặc khắc phục tình trạng không khai thác sáng chế. Đây không phải là biện pháp thay thế hợp đồng li-xăng thông thường, mà là biện pháp đặc biệt do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định.
Các căn cứ kích hoạt
Điều luật chỉ được áp dụng khi rơi vào một trong các căn cứ cụ thể tại khoản 1 Điều 145 Luật Sở hữu trí tuệ. Điểm then chốt là phải có tình huống pháp lý rõ ràng, như sử dụng vì mục đích công cộng, người nắm độc quyền không thực hiện nghĩa vụ sử dụng sáng chế sau thời hạn luật định, không đạt được thỏa thuận dù đã thương lượng trong thời gian hợp lý, hoặc có hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm. Riêng trường hợp dược phẩm cho quốc gia khác là căn cứ đặc thù, gắn với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Những điều cần chứng minh khi áp dụng
- Mục đích sử dụng phải phù hợp đúng căn cứ luật định, không được suy diễn mở rộng.
- Đối với trường hợp không thỏa thuận được, phải có bằng chứng về quá trình thương lượng thiện chí, mức giá và điều kiện thương mại thoả đáng.
- Đối với trường hợp không sử dụng sáng chế, phải đối chiếu đúng mốc 4 năm từ ngày nộp đơn và 3 năm từ ngày cấp Bằng độc quyền sáng chế.
- Đối với căn cứ cạnh tranh, phải có kết luận hoặc căn cứ pháp lý xác định hành vi bị cấm theo pháp luật cạnh tranh.
Điểm dễ hiểu sai
Nhiều người cho rằng chỉ cần có nhu cầu xã hội là Nhà nước có thể buộc chuyển giao ngay. Cách hiểu đó không đúng, vì điều luật đòi hỏi căn cứ cụ thể và cơ chế quyết định của cơ quan có thẩm quyền theo Điều 147 Luật Sở hữu trí tuệ. Cũng không được nhầm giữa “bắt buộc chuyển giao” với việc tước quyền sở hữu sáng chế; thực chất, đây chỉ là cho phép bên khác sử dụng sáng chế trong phạm vi và điều kiện luật định.
Lưu ý thực tiễn
Khi xử lý một vụ việc cụ thể, cần xác định đúng căn cứ áp dụng trước rồi mới xem xét phạm vi, thời hạn và mức độ bồi hoàn theo các điều khoản liên quan. Điều 145 thường được vận dụng trong bối cảnh lợi ích công cộng và y tế, nên yêu cầu về tính cấp thiết, tính hợp lý và tính tương xứng rất quan trọng. Khoản 2 của điều luật cũng bảo vệ lợi ích của chủ sở hữu bằng quyền yêu cầu chấm dứt khi căn cứ không còn và việc chấm dứt không gây thiệt hại cho bên được chuyển giao.