Điều 92 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Xác định cha, mẹ, con trong trường hợp người có yêu cầu chết

Mục đích và ý nghĩa của Điều 92

Điều 92 khẳng định quyền được xác định cha, mẹ, con là quyền nhân thân gắn với thân phận và nguồn gốc mỗi cá nhân, không chấm dứt chỉ vì người có yêu cầu đã chết. Việc cho phép người thân thích tiếp tục yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền này giúp bảo đảm sự thật về huyết thống, ổn định các quan hệ gia đình, hôn nhân, thừa kế, cấp dưỡng. Đồng thời, quy định phản ánh chính sách nhân văn, tránh để quyền xác định cha, mẹ, con bị bỏ ngỏ do yếu tố thời điểm tử vong.

Điểm trọng tâm cần nắm khi áp dụng

Thứ nhất, Điều 92 chỉ điều chỉnh trường hợp đã có yêu cầu xác định cha, mẹ, con nhưng người yêu cầu chết, chứ không phải mọi trường hợp người liên quan đã chết. Thứ hai, chủ thể được tiếp tục khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án là người thân thích của người đã chết, cần đối chiếu khái niệm người thân thích theo Bộ luật Dân sự 2015 để xác định đúng chủ thể. Thứ ba, nội dung yêu cầu vẫn là xác định quan hệ cha, mẹ, con cho chính người đã chết, không chuyển thành yêu cầu cho người khác.

Điều kiện để “kích hoạt” áp dụng Điều 92

Để áp dụng Điều 92, cần hội đủ các yếu tố: (i) tồn tại hoặc đặt ra yêu cầu xác định cha, mẹ, con theo quy định về việc xác định huyết thống; (ii) người có yêu cầu chết trước hoặc trong quá trình giải quyết; (iii) người thân thích của người này đứng ra yêu cầu Tòa án tiếp tục xác định cha, mẹ, con cho chính người đã chết; (iv) vẫn còn căn cứ, chứng cứ, điều kiện tố tụng để Tòa án xem xét nội dung yêu cầu. Quy định chỉ tạo cơ chế về chủ thể tiếp tục yêu cầu, không miễn trừ các điều kiện chứng minh, thẩm quyền, thủ tục.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ khi người đã chết trước khi nộp đơn thì Điều 92 mới áp dụng; thực tế, người có yêu cầu chết trong quá trình giải quyết, người thân thích vẫn được tiếp tục yêu cầu. Một nhầm lẫn khác là xem Điều 92 như cơ sở để mọi người thân thích đều có quyền yêu cầu xác định quan hệ huyết thống cho người đã chết, kể cả khi người đó chưa bao giờ có yêu cầu; cách hiểu này vượt quá phạm vi tinh thần điều luật. Ngoài ra, có trường hợp nhầm lẫn Điều 92 với quy định về xác định cha, mẹ, con cho thai nhi hoặc trẻ chưa sinh, trong khi điều luật này chỉ liên quan đến người đã chết có yêu cầu.

Lưu ý khi áp dụng vào tình huống cụ thể

Khi vận dụng Điều 92, cần kiểm tra rõ: người đã chết có thực sự là “người có yêu cầu” hay không, thể hiện qua đơn, ý chí, hoặc hồ sơ vụ việc trước đó. Đồng thời, phải xác định chính xác tư cách người thân thích đứng đơn để hạn chế tranh chấp về đại diện và quyền lợi đối kháng (ví dụ giữa nhánh gia đình bên nội và bên ngoại). Tòa án khi giải quyết cần kết hợp Điều 92 với các quy định về chứng cứ sinh học (giám định ADN), về thừa kế và cấp dưỡng để xử lý toàn diện hệ quả pháp lý sau khi quan hệ cha, mẹ, con được xác lập cho người đã chết.