Điều 73 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Đại diện cho con
Bình luận pháp lý Điều 73 Bộ luật Dân sự 2015 về đại diện cho con, giao dịch tài sản và trách nhiệm liên đới của cha mẹ.
Điều 73. Đại diện cho con
1. Cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, trừ trường hợp con có người khác làm giám hộ hoặc có người khác đại diện theo pháp luật.
2. Cha hoặc mẹ có quyền tự mình thực hiện giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
3. Đối với giao dịch liên quan đến tài sản là bất động sản, động sản có đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng, tài sản đưa vào kinh doanh của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự thì phải có sự thỏa thuận của cha mẹ.
4. Cha, mẹ phải chịu trách nhiệm liên đới về việc thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản của con được quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này và theo quy định của Bộ luật dân sự.
Phạm vi đại diện và mục đích bảo vệ người yếu thế
Điều 73 xác định cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự nhằm bảo đảm quyền, lợi ích của nhóm chủ thể yếu thế. Quy định loại trừ trường hợp đã có người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp luật khác cho thấy mục tiêu tránh chồng chéo tư cách đại diện và xung đột lợi ích.
Về bản chất, tư cách đại diện của cha mẹ không phải là tuyệt đối, mà phụ thuộc vào tình trạng năng lực hành vi và thiết chế giám hộ, đại diện đã được thiết lập. Khi có quyết định cử giám hộ, hoặc văn bản xác lập người đại diện theo pháp luật khác, cha mẹ không còn đương nhiên là đại diện cho con đối với các giao dịch thuộc phạm vi đại diện đó.
Giao dịch đáp ứng nhu cầu thiết yếu của con
Khoản 2 cho phép cha hoặc mẹ tự mình thực hiện giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Nhu cầu thiết yếu thường hiểu là các nhu cầu cơ bản về ăn, ở, chữa bệnh, học tập và chi tiêu sinh hoạt cần thiết.
Điểm trọng tâm là: với loại giao dịch phục vụ nhu cầu thiết yếu, pháp luật linh hoạt cho phép một bên cha hoặc mẹ hành động độc lập, không cần thỏa thuận của cả hai. Điều này thuận tiện cho việc chăm sóc con trong đời sống hàng ngày, đồng thời tránh làm phát sinh tranh chấp về hình thức thỏa thuận trong các giao dịch nhỏ lẻ, mang tính cấp bách.
Giao dịch liên quan đến tài sản giá trị và cơ chế thỏa thuận của cha mẹ
Khoản 3 áp dụng đối với giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản có đăng ký, tài sản đưa vào kinh doanh của con, yêu cầu phải có sự thỏa thuận của cha mẹ. Đây là nhóm tài sản dễ gây ảnh hưởng lớn đến khối tài sản của con, nên pháp luật tăng cường cơ chế kiểm soát bằng sự tham gia đồng thuận của cả hai người đại diện.
Lưu ý quan trọng là: khoản này chỉ điều chỉnh tài sản thuộc sở hữu của con, không phải tài sản của cha mẹ. Việc nhầm lẫn dẫn đến giả định rằng cha mẹ muốn giao dịch tài sản của mình liên quan đến việc nuôi dưỡng con cũng phải có thỏa thuận như quy định tại khoản 3 là không đúng. Đồng thời, bất kỳ giao dịch nào làm thay đổi, chuyển dịch quyền đối với tài sản của con thuộc các nhóm nêu trên đều cần kiểm tra điều kiện thỏa thuận của cả cha và mẹ trước khi thực hiện.
Trách nhiệm liên đới của cha mẹ đối với giao dịch về tài sản của con
Khoản 4 quy định cha, mẹ phải chịu trách nhiệm liên đới về việc thực hiện các giao dịch liên quan đến tài sản của con theo khoản 2 và khoản 3. Trách nhiệm liên đới làm tăng mức độ bảo đảm cho bên thứ ba và bảo vệ tài sản của con; bên có quyền yêu cầu có thể đòi bất kỳ người nào trong hai người, trong khi nội bộ cha mẹ sẽ tự phân chia nghĩa vụ sau.
Người áp dụng cần chú ý: trách nhiệm liên đới không phụ thuộc việc cha mẹ có cùng trực tiếp ký kết giao dịch hay không, mà gắn với việc giao dịch thuộc phạm vi quy định tại khoản 2 và 3 và được thực hiện với tư cách đại diện cho con. Khi giao dịch vi phạm điều kiện đại diện, nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự về giao dịch dân sự vô hiệu, trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng được áp dụng tương ứng.
Nhầm lẫn thường gặp và lưu ý áp dụng thực tế
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cha hoặc mẹ luôn được toàn quyền định đoạt tài sản của con. Thực tế, Điều 73 phân biệt rõ: giao dịch phục vụ nhu cầu thiết yếu thì một bên cha hoặc mẹ có thể tự mình thực hiện; giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản đăng ký, tài sản kinh doanh của con phải có thỏa thuận của cả cha và mẹ. Cách hiểu đúng phải dựa trên loại tài sản và mục đích giao dịch.
Trong thực tiễn, khi xử lý tranh chấp liên quan giao dịch tài sản của con, cần kiểm tra: (i) tình trạng năng lực hành vi của con; (ii) có thiết lập giám hộ hoặc đại diện theo pháp luật khác hay không; (iii) loại tài sản và mục đích giao dịch; (iv) việc có đủ thỏa thuận của cha mẹ, hoặc có thể áp dụng cơ chế giao dịch đáp ứng nhu cầu thiết yếu. Đây là các yếu tố để xác định giao dịch có phù hợp Điều 73 và các quy định liên quan của Bộ luật Dân sự 2015 hay không.