Điều 70 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Quyền và nghĩa vụ của con

Ý nghĩa chung và định hướng bảo vệ con

Điều 70 thể hiện nguyên tắc lấy lợi ích tốt nhất của con làm trọng tâm, nhưng đặt trong quan hệ song hành: quyền của con gắn với nghĩa vụ đối với cha mẹ. Quy định này là khung chung áp dụng cho mọi quan hệ cha mẹ – con, từ khi còn chưa thành niên đến khi đã thành niên, kể cả trong bối cảnh ly hôn, ly thân hoặc gia đình có nhiều thế hệ cùng chung sống.

Điều luật không chỉ bảo vệ trẻ em khỏi hành vi xâm hại, bỏ mặc mà còn định hướng ứng xử hiếu nghĩa trong gia đình, tạo nền tảng cho việc giải thích và áp dụng các quy định khác về nuôi dưỡng, cấp dưỡng, phân chia tài sản, chăm sóc người già yếu.

Quyền nhân thân, học tập, phát triển của con

Khoản 1 nhấn mạnh ba nhóm quyền cốt lõi: được yêu thương, tôn trọng; được bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp về nhân thân và tài sản; được học tập, giáo dục, phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ, đạo đức. Đây là chuẩn mực để đánh giá hành vi của cha mẹ, người giám hộ khi xem xét các vụ việc về bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em, cản trở việc học, ép lao động.

Khi giải quyết tranh chấp về quyền nuôi con, cơ quan tiến hành tố tụng thường đối chiếu điều này để xem cha/mẹ nào bảo đảm tốt hơn quyền học tập, chăm sóc, phát triển tinh thần, đạo đức cho con. Việc cha mẹ lấy lý do “quản lý con” để hạn chế quá mức tự do cá nhân, ép con nghỉ học, làm việc quá sức trái quy định về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em là hành vi trái với tinh thần của Điều 70.

Nghĩa vụ hiếu thảo, giữ gìn danh dự và truyền thống gia đình

Khoản 2 xác định bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo, phụng dưỡng cha mẹ, giữ gìn danh dự và truyền thống tốt đẹp của gia đình. Đây là nghĩa vụ mang tính đạo đức – pháp lý: vừa là chuẩn mực ứng xử, vừa là căn cứ giải thích khi áp dụng các quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng, chăm sóc cha mẹ già yếu, ốm đau.

Cần lưu ý, nghĩa vụ hiếu thảo không đồng nghĩa với việc con phải chấp nhận mọi yêu cầu vô lý hoặc hành vi vi phạm pháp luật của cha mẹ. Nhà nước không bảo vệ các yêu cầu từ cha mẹ làm ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập, nhân phẩm của con dưới danh nghĩa “truyền thống gia đình”.

Quyền sống chung, được chăm sóc của con chưa thành niên hoặc không có khả năng tự nuôi

Khoản 3 đặt điều kiện “chưa thành niên”, “mất năng lực hành vi dân sự” hoặc “không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình” để xác lập quyền sống chung, được trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc từ cha mẹ. Đây là căn cứ quan trọng khi yêu cầu cha mẹ thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng, kể cả trong trường hợp cha mẹ đã ly hôn, sống riêng, hoặc con bị bỏ rơi.

Điều luật cũng yêu cầu con chưa thành niên tham gia công việc gia đình phù hợp với độ tuổi và không trái với pháp luật về bảo vệ trẻ em. Nghĩa là con có thể được giao việc nhà, hỗ trợ gia đình ở mức hợp lý, nhưng mọi yêu cầu dẫn tới bóc lột sức lao động, bỏ học, làm việc nguy hiểm đều trái với quy định bảo vệ trẻ em và trái với tinh thần Điều 70.

Quyền tự do của con đã thành niên và nghĩa vụ đóng góp cho gia đình

Khoản 4 khẳng định con đã thành niên có quyền tự do lựa chọn nghề nghiệp, nơi cư trú, học tập, tham gia hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Đây là giới hạn quan trọng: cha mẹ không được viện cớ “quyền làm cha mẹ” để ép con chọn nghề, cấm đoán kết hôn hợp pháp, giữ giấy tờ tùy thân hoặc cưỡng ép con ở chung trái ý muốn khi con đã đủ năng lực hành vi.

Ngược lại, khi còn sống chung với cha mẹ, con đã thành niên có nghĩa vụ tham gia công việc gia đình, lao động, sản xuất, tạo thu nhập và đóng góp vào nhu cầu chung phù hợp khả năng. Nghĩa vụ này không cho phép cha mẹ đòi hỏi đóng góp vượt khả năng thực tế hoặc sử dụng thu nhập của con vào mục đích trái pháp luật, nhưng là căn cứ để giải quyết tranh chấp khi một bên trong gia đình cho rằng người con trưởng thành không chịu chia sẻ trách nhiệm tài chính.

Quyền hưởng tài sản tương xứng với công sức đóng góp

Khoản 5 ghi nhận quyền của con được hưởng tài sản tương xứng với công sức đóng góp vào tài sản gia đình. Đây là cơ sở để xem xét phần tài sản của con trong khối tài sản do gia đình tạo lập, đặc biệt khi con đã đi làm, góp tiền, góp công đáng kể vào việc xây nhà, mua đất, phát triển kinh doanh gia đình.

Lưu ý, quy định này không mặc nhiên biến mọi tài sản đứng tên cha mẹ thành tài sản chung của cả gia đình. Để áp dụng, cần chứng minh có sự đóng góp thực tế của con (tiền, công sức, kỹ năng) và mối liên hệ giữa đóng góp đó với tài sản gia đình. Khi có tranh chấp, cơ quan giải quyết sẽ cân nhắc mức độ, thời gian, tính chất đóng góp để xác định phần tài sản mà con được hưởng.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý áp dụng

Một là, nhiều người hiểu sai rằng con đã thành niên bắt buộc phải sống chung với cha mẹ để “làm tròn hiếu đạo”. Điều 70 chỉ bảo đảm quyền sống chung trong phạm vi những đối tượng yếu thế; còn với con đã thành niên, quyền tự do lựa chọn nơi cư trú được bảo vệ, miễn không vi phạm nghĩa vụ pháp lý khác (như cấp dưỡng, chăm sóc cha mẹ mất khả năng lao động theo quy định riêng).

Hai là, không ít trường hợp cha mẹ lấy lý do “truyền thống gia đình” để ép con tham gia lao động quá sức, bỏ học hoặc cấm đoán các lựa chọn nghề nghiệp chính đáng. Các yêu cầu này trái với quyền của con theo Điều 70 và có thể bị xem xét xử lý theo pháp luật chuyên ngành về lao động, trẻ em.

Ba là, khi tranh chấp tài sản, nhiều con cho rằng chỉ cần sống chung là có quyền đòi chia tài sản gia đình. Điều 70 yêu cầu sự tương xứng với công sức đóng góp, do đó việc xác định phần tài sản của con phải dựa trên chứng cứ cụ thể, không chỉ dựa vào mối quan hệ huyết thống hay thời gian sống chung.