Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Ly hôn theo yêu cầu của một bên

Trọng tâm điều chỉnh của Điều 56

Điều 56 quy định ly hôn theo yêu cầu của một bên, tức ly hôn đơn phương, chỉ được Tòa án chấp nhận khi có căn cứ pháp lý rõ ràng. Quy định này cân bằng giữa quyền tự do ly hôn và yêu cầu ổn định, bảo vệ gia đình. Tòa án không chỉ dựa trên ý chí chủ quan của người yêu cầu mà phải xem xét đầy đủ hành vi, tình trạng hôn nhân, mức độ vi phạm nghĩa vụ vợ chồng.

Các điều kiện “kích hoạt” quyền ly hôn đơn phương

Hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ vợ chồng

Khoản 1 nhấn mạnh hai nhóm căn cứ: bạo lực gia đình và vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng. Hành vi bạo lực bao gồm cả bạo lực thể chất, tinh thần, kinh tế, miễn là đủ mức độ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống chung. Vi phạm nghĩa vụ phải đến mức thường xuyên, kéo dài, gây tổn hại nghiêm trọng đến quan hệ vợ chồng chứ không phải những mâu thuẫn nhỏ lẻ, nhất thời.

Để Tòa án chấp nhận yêu cầu, người yêu cầu ly hôn cần chứng minh hôn nhân đã lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được. Đây là bộ tiêu chí mang tính tổng hợp, Tòa án đánh giá trên chuỗi sự kiện, tài liệu, lời khai, không chỉ một vụ việc đơn lẻ. Vì vậy, hồ sơ và chứng cứ về bạo lực, bỏ bê, ngoại tình, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm… có ý nghĩa quyết định.

Trường hợp vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích

Khoản 2 thiết lập cơ chế bảo vệ người ở lại khi vợ hoặc chồng đã bị Tòa án tuyên bố mất tích theo Bộ luật Dân sự. Khi có quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực, người vợ hoặc chồng được quyền yêu cầu ly hôn và Tòa án phải giải quyết. Mục đích là giải phóng tình trạng hôn nhân “treo”, tránh kéo dài bất định, bảo đảm quyền tái lập cuộc sống gia đình mới của người ở lại.

Trường hợp người thân yêu cầu ly hôn để bảo vệ nạn nhân bạo lực

Khoản 3 liên kết với khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, cho phép cha mẹ, người thân thích khác yêu cầu ly hôn trong trường hợp một bên vợ hoặc chồng bị bạo lực gia đình, sức khỏe, tinh thần bị ảnh hưởng nghiêm trọng và họ không thể tự mình yêu cầu. Điều kiện trọng tâm là phải có hành vi bạo lực gia đình ở mức độ nghiêm trọng, kèm theo hạn chế về năng lực tự bảo vệ quyền của nạn nhân. Quy định này nhằm tăng cường bảo vệ đối tượng yếu thế, tránh tình trạng nạn nhân bị bạo lực bị cô lập, không tiếp cận được Tòa án.

Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tế

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần “hết tình cảm” là Tòa án cho ly hôn đơn phương. Điều 56 không dùng tiêu chí cảm tính này mà yêu cầu chứng minh hành vi cụ thể dẫn đến tình trạng trầm trọng, mục đích hôn nhân không đạt được. Một nhầm lẫn khác là nghĩ mọi mâu thuẫn gia đình, kể cả nhỏ nhặt, đều đủ điều kiện ly hôn; trên thực tế, Tòa án thường bác yêu cầu nếu mâu thuẫn chưa đến mức nghiêm trọng, vẫn còn khả năng hòa giải, đoàn tụ.

Cũng thường xảy ra hiểu sai rằng chỉ cần có quyết định tuyên bố mất tích thì tự động chấm dứt hôn nhân; thực tế, theo Điều 56, người vợ hoặc chồng vẫn phải nộp đơn yêu cầu ly hôn, Tòa án mới ra bản án, quyết định ly hôn. Ngoài ra, với trường hợp người thân yêu cầu ly hôn theo khoản 3, không phải bất kỳ thành viên gia đình nào cũng được yêu cầu nếu không có căn cứ về bạo lực gia đình và tình trạng hạn chế khả năng tự bảo vệ của người bị bạo lực.

Lưu ý khi áp dụng Điều 56 trong thực tiễn

Người yêu cầu ly hôn đơn phương cần chuẩn bị đầy đủ chứng cứ về bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ, như: biên bản công an, kết luận giám định thương tích, hồ sơ bệnh án, đơn tố cáo, tin nhắn, email, lời khai nhân chứng… để tăng khả năng được Tòa án chấp nhận. Việc hòa giải tại Tòa án là thủ tục bắt buộc (trừ các trường hợp pháp luật loại trừ), nhưng nếu đã hòa giải không thành, Tòa vẫn phải xem xét kỹ lưỡng các căn cứ trước khi cho ly hôn.

Trong vụ án có yếu tố bạo lực gia đình, cần lưu ý áp dụng đồng bộ Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, các quy định về bảo vệ khẩn cấp tạm thời, bảo vệ nhân chứng và nạn nhân. Đối với trường hợp người bị tuyên bố mất tích, cần kiểm tra rõ hiệu lực và tình trạng pháp lý của quyết định tuyên bố mất tích để tránh chồng lấn với thủ tục tuyên bố chết hoặc các tranh chấp tài sản, thừa kế liên quan.