Điều 15 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con trong trường hợp nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn

Ý nghĩa và mục tiêu điều chỉnh

Điều 15 nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em trong các quan hệ hôn nhân thực tế, nơi cha mẹ không đăng ký kết hôn. Trọng tâm không phải hợp thức hóa quan hệ vợ chồng, mà là khẳng định rằng quan hệ cha – mẹ – con vẫn được điều chỉnh đầy đủ theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Cách tiếp cận này tránh việc trẻ em bị mất quyền chăm sóc, cấp dưỡng, thừa kế… chỉ vì cha mẹ không hoàn tất thủ tục đăng ký kết hôn.

Phạm vi áp dụng và điều kiện kích hoạt

Điều luật chỉ áp dụng khi nam, nữ có quan hệ chung sống như vợ chồng, tức là có sự gắn bó, cùng sinh hoạt, cùng xây dựng cuộc sống chung, được gia đình, xã hội thừa nhận là vợ chồng. Quan hệ phải tồn tại trên thực tế, không chỉ là quen biết hay quan hệ tình cảm nhất thời. Đồng thời, phải có con được xác định là con chung của hai bên (theo quy định về xác định cha, mẹ, con ở các điều 88–94 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014), khi đó mới đặt ra việc áp dụng Điều 15.

Nội dung quyền, nghĩa vụ được dẫn chiếu

Điều 15 dẫn chiếu toàn bộ đến các quy định về quyền, nghĩa vụ cha mẹ và con trong Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, như: quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con; nghĩa vụ cấp dưỡng; quyền, nghĩa vụ tôn trọng ý kiến của con; nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của con. Như vậy, về mặt nội dung, cha mẹ trong quan hệ chung sống như vợ chồng chịu trách nhiệm pháp lý không khác cha mẹ trong hôn nhân hợp pháp đối với con. Đây là điểm cần nhấn mạnh để tránh suy nghĩ rằng "không đăng ký kết hôn thì không bị ràng buộc trách nhiệm với con".

Những nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng vì không đăng ký kết hôn nên người cha hoặc người mẹ có quyền từ chối trách nhiệm với con, nhất là về cấp dưỡng và chăm sóc. Điều 15 phủ nhận quan điểm này bằng việc áp dụng đầy đủ chế độ quyền, nghĩa vụ cha mẹ – con. Nhầm lẫn thứ hai là coi Điều 15 là cơ sở để công nhận quan hệ vợ chồng; thực chất, điều luật chỉ điều chỉnh quan hệ cha mẹ – con, còn việc công nhận hôn nhân phải căn cứ các điều khoản riêng về kết hôn và đăng ký kết hôn.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Khi giải quyết tranh chấp về con (quyền nuôi dưỡng, cấp dưỡng, thay đổi người trực tiếp nuôi con, quyền thăm nom…) trong trường hợp chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn, tòa án sẽ áp dụng các quy định chung về cha mẹ và con, tương tự như với vợ chồng hợp pháp. Bước quan trọng đầu tiên thường là xác định con chung (thông qua giấy khai sinh, ADN, hoặc các chứng cứ khác), sau đó mới áp dụng cơ chế quyền, nghĩa vụ tương ứng. Các bên nên hiểu rằng việc không đăng ký kết hôn không làm giảm nghĩa vụ pháp lý với con, và các yêu cầu về cấp dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền lợi con vẫn được tòa án bảo vệ trên nền tảng Điều 15.