Điều 128 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài
Bình luận Điều 128 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 về thẩm quyền xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài, phân biệt cơ quan hộ tịch và Tòa án.
Điều 128. Xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài
1. Cơ quan đăng ký hộ tịch Việt Nam có thẩm quyền giải quyết việc xác định cha, mẹ, con mà không có tranh chấp giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, giữa công dân Việt Nam với nhau mà ít nhất một bên định cư ở nước ngoài, giữa người nước ngoài với nhau mà ít nhất một bên thường trú tại Việt Nam theo quy định của pháp luật về hộ tịch.
2. Tòa án có thẩm quyền của Việt Nam giải quyết việc xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài đối với trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 88, Điều 89, Điều 90, khoản 1, khoản 5 Điều 97, khoản 3, khoản 5 Điều 98 và Điều 99 của Luật này; các trường hợp khác có tranh chấp.
Trọng tâm điều luật: phân định thẩm quyền hành chính và tư pháp
Điều 128 nhằm giải quyết câu hỏi cốt lõi: trong các quan hệ xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài, chủ thể nào của Việt Nam được quyền thụ lý và theo thủ tục nào. Mấu chốt là phân biệt vụ việc không có tranh chấp thuộc thẩm quyền cơ quan đăng ký hộ tịch và vụ việc có tranh chấp hoặc thuộc các trường hợp đặc biệt được dẫn chiếu thì thuộc thẩm quyền Tòa án. Cách thiết kế này vừa bảo đảm tính đơn giản, nhanh gọn cho các trường hợp thuận tình, vừa giữ vai trò Tòa án đối với các quan hệ phức tạp, cần chứng minh và phán quyết.
Thẩm quyền của cơ quan đăng ký hộ tịch: chỉ khi không có tranh chấp
Khoản 1 Điều 128 quy định cơ quan đăng ký hộ tịch Việt Nam giải quyết việc xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài khi các bên không có tranh chấp. Điều này bao gồm ba nhóm quan hệ: giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài; giữa công dân Việt Nam với nhau nhưng ít nhất một bên định cư ở nước ngoài; giữa người nước ngoài với nhau nhưng ít nhất một bên thường trú tại Việt Nam. Yếu tố quyết định là sự đồng thuận của các bên và việc tuân thủ pháp luật hộ tịch (Luật Hộ tịch, các nghị định hướng dẫn), chứ không phải quốc tịch hay nơi cư trú đơn thuần.
Thẩm quyền Tòa án: các trường hợp tranh chấp và nhóm được dẫn chiếu
Khoản 2 Điều 128 giao cho Tòa án có thẩm quyền của Việt Nam giải quyết các trường hợp xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài khi: (i) thuộc các điều, khoản được dẫn chiếu (khoản 2 Điều 88, Điều 89, Điều 90, khoản 1 và khoản 5 Điều 97, khoản 3 và khoản 5 Điều 98, Điều 99 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014); hoặc (ii) các trường hợp khác có tranh chấp. Đây là những trường hợp mà việc xác định cha, mẹ, con gắn với tình trạng hôn nhân, quan hệ nuôi con nuôi, quyền nhân thân phức tạp, hoặc có mâu thuẫn về ý chí, chứng cứ, cần đến trình tự tố tụng, thẩm tra chứng cứ và phán quyết của Tòa án.
Điều kiện “kích hoạt” áp dụng Điều 128
Về cấu thành áp dụng, Điều 128 chỉ được vận dụng khi đồng thời có hai nhóm yếu tố: (i) Quan hệ xác định cha, mẹ, con (không điều chỉnh các vấn đề khác như nuôi dưỡng, cấp dưỡng thuần túy); (ii) Có yếu tố nước ngoài dưới các dạng: một bên là người nước ngoài; một bên là công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài; hoặc người nước ngoài thường trú tại Việt Nam. Khi thỏa mãn hai nhóm yếu tố này, việc lựa chọn giữa cơ quan hộ tịch hay Tòa án sẽ phụ thuộc thêm vào yếu tố tranh chấp và nội dung cụ thể của quan hệ pháp lý, căn cứ các điều được dẫn chiếu trong khoản 2 Điều 128.
Nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn áp dụng
Nhầm lẫn giữa việc “có yếu tố nước ngoài” và “bắt buộc Tòa án giải quyết”
Một hiểu sai khá phổ biến là cho rằng hễ có yếu tố nước ngoài thì phải khởi kiện ra Tòa án. Cách hiểu này không đúng với tinh thần Điều 128: nếu không có tranh chấp, các bên tự nguyện, đủ điều kiện theo pháp luật hộ tịch, thì vẫn thực hiện thủ tục xác định cha, mẹ, con tại cơ quan đăng ký hộ tịch. Tòa án chỉ trở thành bắt buộc khi phát sinh tranh chấp, hoặc thuộc các trường hợp đặc thù được Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 dẫn chiếu.
Nhầm lẫn giữa “định cư ở nước ngoài” với “tạm trú, làm việc ở nước ngoài”
Khoản 1 Điều 128 sử dụng cụm từ “định cư ở nước ngoài”. Trên thực tế, nhiều người đồng nhất “định cư” với mọi trường hợp sinh sống, làm việc, học tập ở nước ngoài. Tuy nhiên, “định cư” thường được hiểu là việc sống lâu dài, ổn định, có cơ sở pháp lý cư trú lâu dài. Khi chỉ là tạm trú hoặc làm việc có thời hạn ở nước ngoài, việc đánh giá yếu tố nước ngoài cần thận trọng, phối hợp với quy định của Luật Quốc tịch, Luật Cư trú và pháp luật hộ tịch để xác định chính xác phạm vi áp dụng.
Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 128
Thứ nhất, khi tiếp nhận yêu cầu xác định cha, mẹ, con có yếu tố nước ngoài, cần kiểm tra kỹ xem có tranh chấp hay không; chỉ khi có tranh chấp (hoặc thuộc nhóm điều luật được dẫn chiếu) mới chuyển hướng sang Tòa án. Thứ hai, trong các hồ sơ tại cơ quan đăng ký hộ tịch, việc chứng minh quan hệ cha, mẹ, con (giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài) thường đòi hỏi giấy tờ do nước ngoài cấp; cần tuân thủ quy định về hợp pháp hóa lãnh sự, dịch thuật, chứng nhận theo pháp luật về hộ tịch và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Thứ ba, đối với tranh chấp, cần lưu ý quy định về thẩm quyền theo lãnh thổ, thẩm quyền loại việc của Tòa án, cũng như quy tắc xung đột pháp luật trong Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và Gia đình để xác định pháp luật áp dụng khi có nhiều hệ thống pháp luật liên quan.