Điều 118 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng

Ý nghĩa của điều luật

Điều 118 được xây dựng theo hướng chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng theo sự thay đổi của quan hệ nhân thân và hoàn cảnh thực tế. Nhà làm luật không coi cấp dưỡng là nghĩa vụ kéo dài tuyệt đối, mà gắn nó với mục đích bảo đảm đời sống tối thiểu cho người yếu thế trong gia đình. Khi mục đích này không còn, nghĩa vụ cũng phải chấm dứt để tránh kéo dài trách nhiệm một cách hình thức. Đây là điểm cốt lõi cần nắm khi áp dụng điều luật.

Các căn cứ chấm dứt cần lưu ý

Điều luật liệt kê các trường hợp chấm dứt khá rõ, nhưng khi áp dụng phải nhìn vào điều kiện thực tế của từng căn cứ. Với người được cấp dưỡng đã thành niên, phải đồng thời xem xét họ đã có khả năng lao động hoặc đã có tài sản để tự nuôi mình theo khoản 1 Điều 118 Bộ luật Hôn nhân và gia đình 2014. Với trường hợp được nhận làm con nuôi, được kết hôn sau ly hôn, hoặc một bên chết, căn cứ chấm dứt chủ yếu xuất phát từ việc quan hệ pháp lý nền tảng đã thay đổi hoặc không còn.

Trường hợp người cấp dưỡng đã trực tiếp nuôi dưỡng người được cấp dưỡng cũng là một căn cứ đặc thù. Điểm này phản ánh nguyên tắc tránh trùng lặp nghĩa vụ: khi nghĩa vụ đã được thực hiện bằng hình thức nuôi dưỡng trực tiếp thì không cần tiếp tục duy trì cấp dưỡng theo cơ chế tiền hoặc hiện vật. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa nuôi dưỡng trực tiếp và việc hỗ trợ tự nguyện, vì không phải sự giúp đỡ nào cũng làm phát sinh chấm dứt nghĩa vụ.

Điều kiện để áp dụng đúng

Muốn áp dụng Điều 118, phải xác định rõ căn cứ chấm dứt nào đã thực sự phát sinh. Trong thực tiễn, sai lầm thường gặp là mặc nhiên cho rằng người được cấp dưỡng đã đi làm là nghĩa vụ tự chấm dứt, trong khi vẫn cần xem họ đã đủ khả năng lao động ổn định hay đã có tài sản bảo đảm đời sống hay chưa. Tương tự, việc kết hôn sau ly hôn chỉ làm chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng trong phạm vi cấp dưỡng cho bên được cấp dưỡng sau ly hôn, không được suy rộng sang các quan hệ cấp dưỡng khác.

Điều luật cũng cho thấy nghĩa vụ cấp dưỡng không chấm dứt theo cảm tính hay theo thỏa thuận đơn phương của một bên. Nếu phát sinh tranh chấp, người yêu cầu chấm dứt phải có căn cứ chứng minh rõ ràng sự kiện làm chấm dứt nghĩa vụ. Đây là yêu cầu quan trọng để bảo vệ người được cấp dưỡng, tránh việc cắt giảm hỗ trợ khi họ vẫn chưa tự bảo đảm được cuộc sống.

Những hiểu nhầm thường gặp

Một hiểu nhầm phổ biến là cho rằng người được cấp dưỡng thành niên là đương nhiên mất quyền cấp dưỡng. Thực tế, điều luật chỉ chấm dứt khi người đó vừa thành niên, vừa có khả năng lao động hoặc có tài sản để tự nuôi mình. Một hiểu nhầm khác là xem việc người cấp dưỡng đổi hoàn cảnh hoặc không còn muốn cấp dưỡng là đủ để chấm dứt nghĩa vụ; điều luật không thiết kế theo ý chí đơn phương mà theo các căn cứ pháp lý cụ thể.

Cũng cần lưu ý rằng “trường hợp khác theo quy định của luật” là một cửa mở kỹ thuật lập pháp, nhưng không phải căn cứ tùy nghi. Chỉ những trường hợp được văn bản pháp luật chuyên ngành quy định rõ mới có thể làm chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng. Vì vậy, khi xử lý vụ việc cụ thể, phải đối chiếu thêm các quy định liên quan ngoài Điều 118.

Lưu ý thực tiễn

Khi giải quyết tranh chấp, cần tập trung vào thời điểm phát sinh sự kiện chấm dứt, vì đây là mốc ảnh hưởng trực tiếp đến nghĩa vụ đang tồn tại và các khoản cấp dưỡng đã đến hạn. Đồng thời, phải phân biệt chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng với việc miễn, giảm hoặc tạm dừng thực hiện nghĩa vụ, vì đây là ba cơ chế pháp lý khác nhau. Điều 118 chỉ điều chỉnh trường hợp nghĩa vụ không còn cơ sở tồn tại nữa, không phải cơ chế điều chỉnh mức cấp dưỡng.

Trong thực tiễn, hồ sơ chứng minh thường rất quan trọng: giấy tờ về việc nhận con nuôi, giấy chứng tử, giấy đăng ký kết hôn, tài liệu chứng minh khả năng lao động hoặc tài sản của người được cấp dưỡng. Càng xác định rõ căn cứ chứng minh, việc áp dụng Điều 118 càng chính xác và hạn chế tranh chấp phát sinh.