Điều 109 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Nhiều người cùng cấp dưỡng cho một người hoặc cho nhiều người
Bình luận pháp lý Điều 109 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 về nhiều người cùng cấp dưỡng, nguyên tắc phân chia nghĩa vụ và lưu ý thực tiễn.
Điều 109. Nhiều người cùng cấp dưỡng cho một người hoặc cho nhiều người
Trong trường hợp nhiều người cùng có nghĩa vụ cấp dưỡng cho một người hoặc cho nhiều người thì những người này thỏa thuận với nhau về phương thức và mức đóng góp phù hợp với thu nhập, khả năng thực tế của mỗi người và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng; nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết.
Phạm vi điều chỉnh và mục tiêu bảo vệ
Điều 109 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 xử lý tình huống có từ hai người trở lên cùng có nghĩa vụ cấp dưỡng đối với một hoặc nhiều người, thường phát sinh trong quan hệ cha mẹ – con, vợ chồng, anh chị em. Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng đồng thời phân bổ nghĩa vụ một cách công bằng, hợp lý giữa những người có nghĩa vụ. Đây là cơ chế cân bằng giữa quyền được bảo đảm cuộc sống tối thiểu của người yếu thế và khả năng thực tế của từng người phải cấp dưỡng.
Nguyên tắc phân chia nghĩa vụ giữa nhiều người
Điều luật đặt trọng tâm vào nguyên tắc thỏa thuận giữa những người có nghĩa vụ, dựa trên ba tiêu chí: thu nhập, khả năng thực tế của mỗi người và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng. Thu nhập là căn cứ khách quan, nhưng không phải yếu tố duy nhất; còn phải xét đến hoàn cảnh riêng (chi phí nuôi con khác, chăm sóc cha mẹ, tình trạng sức khỏe...). Nhu cầu thiết yếu được hiểu là các chi phí tối thiểu cần cho ăn, ở, học tập, chăm sóc sức khỏe phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội và độ tuổi, không phải toàn bộ mong muốn hay nhu cầu nâng cao.
Điều kiện “kích hoạt” và cơ chế Tòa án can thiệp
Điều 109 chỉ trở nên thiết thực khi hội đủ hai yếu tố: (i) có ít nhất hai người cùng phát sinh nghĩa vụ cấp dưỡng theo các điều khoản khác của Luật Hôn nhân và Gia đình; (ii) xuất hiện nhu cầu xác định mức, phương thức đóng góp giữa họ. Khi họ không đạt được thỏa thuận, điều luật quy định rõ quyền yêu cầu Tòa án giải quyết, qua đó biến tranh chấp nội bộ thành vụ việc pháp lý. Tòa án sẽ cân nhắc tổng thể hoàn cảnh, thu nhập, nghĩa vụ nuôi dưỡng khác, cũng như nhu cầu thực tế của người được cấp dưỡng để quyết định mức đóng góp cụ thể cho từng người.
Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng nghĩa vụ cấp dưỡng phải được chia đều cho tất cả người có nghĩa vụ; trong khi Điều 109 nhấn mạnh phân chia phù hợp với thu nhập và khả năng thực tế, nên có thể người có điều kiện hơn phải đóng góp nhiều hơn. Nhầm lẫn thứ hai là coi việc thỏa thuận là tùy ý và bỏ qua nhu cầu của người được cấp dưỡng; thực tế thỏa thuận phải tôn trọng giới hạn tối thiểu về nhu cầu thiết yếu, nếu không có thể bị Tòa án bác bỏ. Ngoài ra, nhiều người hiểu sai rằng Tòa án chỉ phân xử khi có tranh chấp về nghĩa vụ giữa người phải cấp dưỡng, trong khi bất cứ bên liên quan (kể cả người được cấp dưỡng hoặc người đại diện hợp pháp) đều có thể yêu cầu Tòa án khi thỏa thuận không bảo đảm quyền lợi hợp pháp.
Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 109
Trong thực tế, cần lập thỏa thuận cấp dưỡng bằng văn bản, ghi rõ số tiền, phương thức, thời điểm đóng góp và cách điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi để giảm thiểu tranh chấp sau này. Khi yêu cầu Tòa án giải quyết, nên cung cấp chứng cứ về thu nhập, nghĩa vụ gia đình khác và chi phí thiết yếu của người được cấp dưỡng để Tòa án có cơ sở phân định hợp lý. Đáng chú ý, khi một người trong nhóm không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ, việc khởi kiện không nhất thiết phải đối với tất cả; Tòa án vẫn có thể xác định nghĩa vụ từng người và tạo cơ sở pháp lý để cưỡng chế thi hành đối với người không thực hiện. Điều 109 do đó là “cầu nối” giữa cơ chế thỏa thuận nội bộ và cơ chế tài phán nhà nước nhằm bảo đảm nghĩa vụ cấp dưỡng được thực hiện đầy đủ, kịp thời.