Điều 106 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Quyền, nghĩa vụ của cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột

1. Mục tiêu của Điều 106 trong cấu trúc quan hệ gia đình

Điều 106 mở rộng phạm vi chủ thể có trách nhiệm gia đình, chuyển quan hệ cô, dì, chú, cậu, bác – cháu ruột từ thuần túy tình cảm sang vừa tình cảm vừa nghĩa vụ pháp lý trong hoàn cảnh nhất định. Quy định này tạo lớp "phòng tuyến" thứ hai sau cha, mẹ, con và các chủ thể tại Điều 104, 105 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nhằm bảo đảm không bỏ sót người cần được nuôi dưỡng. Trọng tâm là bảo vệ trẻ em, người già, người mất năng lực tự nuôi sống bằng việc huy động mạng lưới thân thích gần gũi.

2. Trọng tâm nội dung quyền, nghĩa vụ

Điều luật thiết lập hai tầng nghĩa vụ: tầng thứ nhất là thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ mang tính thường trực, gắn với đạo lý gia đình, có giá trị định hướng ứng xử. Tầng thứ hai là nghĩa vụ nuôi dưỡng mang tính pháp lý rõ ràng, chỉ phát sinh khi xuất hiện điều kiện nhất định về hoàn cảnh của người cần được nuôi dưỡng. Khi nghĩa vụ nuôi dưỡng được kích hoạt, cô, dì, chú, cậu, bác ruột không còn là người hỗ trợ "tự nguyện" thuần túy mà trở thành chủ thể có trách nhiệm pháp lý, có thể làm căn cứ giải quyết tranh chấp, nghĩa vụ cấp dưỡng hoặc giao nhận nuôi.

3. Điều kiện để kích hoạt nghĩa vụ nuôi dưỡng

Nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột chỉ phát sinh khi đồng thời có các yếu tố sau. Thứ nhất, có người cần được nuôi dưỡng, thường là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người không có khả năng tự bảo đảm cuộc sống tối thiểu. Thứ hai, người này không còn cha, mẹ, con hoặc các chủ thể được liệt kê tại Điều 104, 105 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014; hoặc vẫn còn nhưng những người đó không có điều kiện thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng, chẳng hạn do kinh tế, sức khỏe, hoàn cảnh pháp lý cản trở. Thứ ba, giữa các bên phải tồn tại quan hệ huyết thống ruột thịt đúng phạm vi cô, dì, chú, cậu, bác ruột – cháu ruột, không mở rộng sang quan hệ họ hàng xa hoặc cháu nuôi, cháu họ.

4. Những nhầm lẫn thường gặp khi hiểu Điều 106

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cô, dì, chú, cậu, bác ruột luôn luôn phải nuôi dưỡng cháu khi cha mẹ cháu khó khăn. Điều 106 không đặt nghĩa vụ nuôi dưỡng ở mức tuyệt đối, mà chỉ phát sinh khi thỏa mãn điều kiện về việc cha, mẹ, con và các chủ thể tại Điều 104, 105 không còn hoặc không có điều kiện thực hiện nghĩa vụ. Nhầm lẫn thứ hai là coi mọi sự hỗ trợ về tài chính ngắn hạn là "nghĩa vụ nuôi dưỡng"; trong thực tiễn, nghĩa vụ nuôi dưỡng thường gắn với trách nhiệm ổn định, lâu dài, được tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền ghi nhận khi giải quyết vụ việc. Ngoài ra, cần tránh nhầm lẫn giữa nghĩa vụ pháp lý theo Điều 106 với nghĩa vụ đạo đức tự nguyện, vì hai loại nghĩa vụ này có hệ quả pháp lý khác nhau.

5. Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 106

Khi vận dụng Điều 106 trong vụ việc cụ thể, cần xác định ưu tiên theo trình tự: trước hết xem xét trách nhiệm của cha, mẹ, con và những người ở Điều 104, 105, sau đó mới đến cô, dì, chú, cậu, bác ruột. Việc đánh giá "không có điều kiện thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng" phải dựa trên chứng cứ về thu nhập, sức khỏe, nơi cư trú, nghĩa vụ đang gánh vác, tránh suy diễn. Trong tranh chấp về nuôi dưỡng hoặc cấp dưỡng, Điều 106 thường được đọc kết hợp với các quy định về cấp dưỡng và quyền, nghĩa vụ của cha mẹ, con để xác định người phù hợp nhận nuôi hoặc hỗ trợ. Các bên liên quan nên hiểu rằng nghĩa vụ nuôi dưỡng theo Điều 106 không làm mất đi quyền tự do thỏa thuận về cách thức, mức độ hỗ trợ, nhưng thỏa thuận đó không được trái với lợi ích tốt nhất của người được nuôi dưỡng.