Điều 105 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Quyền, nghĩa vụ của anh, chị, em
Bình luận pháp lý Điều 105 BLDS 2015 về quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc giữa anh, chị, em trong trường hợp cha mẹ không còn hoặc không đủ điều kiện.
Điều 105. Quyền, nghĩa vụ của anh, chị, em
Anh, chị, em có quyền, nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau; có quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng nhau trong trường hợp không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiện trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con.
Ý nghĩa và mục đích của Điều 105
Điều 105 xác lập chuẩn mực pháp lý
Phạm vi quyền và nghĩa vụ giữa anh, chị, em
Quyền và nghĩa vụ được thiết kế theo hai tầng: tầng đạo đức – xã hội (thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ) và tầng pháp lý có yếu tố vật chất (nuôi dưỡng trong trường hợp cha mẹ không còn hoặc không có điều kiện chăm sóc). Tầng thứ nhất định hướng hành vi phù hợp chuẩn mực gia đình nhưng không dễ dàng trở thành tranh chấp pháp lý
Điều kiện làm phát sinh nghĩa vụ nuôi dưỡng
Nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa anh, chị, em chỉ được "kích hoạt" khi có các yếu tố cơ bản: (i) tồn tại quan hệ anh, chị, em hợp pháp (quan hệ huyết thống hoặc nuôi con nuôi được pháp luật công nhận); (ii) cha mẹ không cònkhông có điều kiện
Những cách hiểu sai thường gặp
Nhầm lẫn giữa nghĩa vụ đạo đức và nghĩa vụ pháp lý
Một nhầm lẫn phổ biến là coi mọi biểu hiện thiếu quan tâm, ít liên lạc giữa anh chị em đều có thể yêu cầu pháp luật can thiệp. Trên thực tế, phần "thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ" chủ yếu mang ý nghĩa chuẩn mực, khó lượng hóa và không phải lúc nào cũng là căn cứ cho phán quyết của tòa án. Nghĩa vụ có thể bị cưỡng chế chủ yếu gắn với nuôi dưỡng
Nhầm lẫn với nghĩa vụ cấp dưỡng của cha mẹ, con
Nhiều trường hợp nhầm nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa anh chị em với nghĩa vụ cấp dưỡng theo các quy định về cha mẹ – con. Điều 105 không thay thế nghĩa vụ cấp dưỡng của cha mẹ và con, mà chỉ đặt ra cơ chế dự phòng trong trường hợp cha mẹ không còn hoặc không đủ điều kiện thực hiện nghĩa vụ. Khi cha mẹ vẫn có khả năng và điều kiện, nghĩa vụ chính yếu vẫn thuộc về cha mẹ; anh chị em chỉ hỗ trợ trên nền tảng đạo đức, không phải nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.
Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn
Khi áp dụng Điều 105 vào vụ việc cụ thể, cần làm rõ tình trạng thực tế của cha mẹ: còn sống hay đã chết, khả năng tài chính, sức khỏe và điều kiện chăm sóc. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá đầy đủ mức độ phụ thuộc của người được nuôi dưỡng để tránh lạm dụng việc yêu cầu anh chị em gánh thay mọi trách nhiệm thay cho cha mẹ vẫn còn khả năng. Đồng thời, điều kiện kinh tế, hoàn cảnh nhân thân của anh chị em được xem xét để ấn định nghĩa vụ nuôi dưỡng phù hợp, bảo đảm cân bằng giữa bảo vệ người yếu thế và không đặt gánh nặng bất hợp lý lên chủ thể nuôi dưỡng.
Trong tranh chấp thực tế, Điều 105 thường được viện dẫn cùng với các quy định về cấp dưỡng, nuôi con và bảo vệ người chưa thành niên ở các văn bản liên quan, nhằm bảo đảm một bức tranh đầy đủ