Điều 90 Luật Doanh nghiệp 2020: Cơ cấu tổ chức quản lý

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Điều 90 chỉ điều chỉnh cơ cấu tổ chức quản lý của doanh nghiệp nhà nước hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên. Cấu trúc này không áp dụng cho công ty TNHH một thành viên thuộc khu vực tư nhân hoặc doanh nghiệp có trên một thành viên góp vốn. Khi xác định mô hình quản lý cụ thể, cần kiểm tra trước tư cách pháp lý doanh nghiệp có phải doanh nghiệp nhà nước theo khoản 1 Điều 88 Luật Doanh nghiệp 2020 hay không.

Quan điểm lập pháp: chuẩn hóa và kiểm soát quyền lực

Quy định hai mô hình tổ chức thể hiện định hướng chuẩn hóa bộ máy quản trị doanh nghiệp nhà nước, song vẫn để dư địa linh hoạt cho cơ quan đại diện chủ sở hữu lựa chọn mô hình phù hợp với quy mô, tính chất hoạt động. Việc bắt buộc phải có Ban kiểm soát trong cả hai mô hình nhằm thiết lập cơ chế giám sát độc lập đối với hoạt động điều hành, hạn chế lạm quyền, thất thoát vốn nhà nước và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Hai mô hình tổ chức và trọng tâm cần nắm

Mô hình Chủ tịch công ty – Giám đốc/Tổng giám đốc – Ban kiểm soát

Mô hình này tập trung quyền ở Chủ tịch công ty, thích hợp với doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, hoạt động đơn ngành, ít phức tạp. Chủ tịch công ty đại diện quyền của chủ sở hữu trong nội bộ công ty, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc phụ trách điều hành hằng ngày, còn Ban kiểm soát thực hiện giám sát, kiểm tra độc lập việc quản lý, sử dụng vốn, tài sản và tuân thủ pháp luật.

Mô hình Hội đồng thành viên – Giám đốc/Tổng giám đốc – Ban kiểm soát

Mô hình có Hội đồng thành viên có tính chất tập thể, phù hợp với doanh nghiệp có quy mô lớn, hoạt động đa ngành, nhiều dự án, cần cơ chế quyết định tập thể và phân tán rủi ro quyết định. Hội đồng thành viên thể hiện ý chí của chủ sở hữu nhà nước thông qua cơ chế họp, biểu quyết; Giám đốc hoặc Tổng giám đốc vẫn là người tổ chức thực hiện quyết định; Ban kiểm soát giám sát cả Hội đồng lẫn bộ máy điều hành.

Yếu tố kích hoạt áp dụng Điều 90

Để áp dụng Điều 90, cần đồng thời có các yếu tố: doanh nghiệp là doanh nghiệp nhà nước theo Luật Doanh nghiệp 2020; doanh nghiệp tổ chức dưới hình thức công ty TNHH một thành viên; và cơ cấu quản lý đang được cơ quan đại diện chủ sở hữu xem xét, phê duyệt hoặc điều chỉnh. Khi mất một trong các yếu tố này, ví dụ doanh nghiệp chuyển đổi thành công ty cổ phần hoặc không còn là doanh nghiệp nhà nước, việc tổ chức quản lý sẽ không còn căn cứ theo Điều 90 mà theo các quy định tương ứng của Luật Doanh nghiệp.

Nhầm lẫn thường gặp khi áp dụng

Một nhầm lẫn phổ biến là coi hai mô hình tại Điều 90 là quyền lựa chọn của doanh nghiệp, trong khi pháp luật khẳng định thẩm quyền thuộc cơ quan đại diện chủ sở hữu. Doanh nghiệp không tự ý quyết định chuyển đổi giữa hai mô hình nếu chưa có quyết định của cơ quan này. Nhầm lẫn thứ hai là bỏ qua vai trò bắt buộc của Ban kiểm soát; trong thực tế, có trường hợp tổ chức dưới dạng phòng kiểm toán nội bộ hoặc ban kiểm tra Đảng và cho rằng như vậy là đủ, trong khi Điều 90 yêu cầu một thiết chế kiểm soát được thành lập, hoạt động theo tiêu chuẩn pháp lý riêng.

Lưu ý quan trọng trong áp dụng thực tiễn

Khi xây dựng hoặc điều chỉnh điều lệ, quy chế tổ chức nội bộ của doanh nghiệp nhà nước, cần bảo đảm điều lệ bám sát mô hình đã được cơ quan đại diện chủ sở hữu quyết định theo Điều 90, tránh việc điều lệ thiết kế thêm hoặc bớt cấu phần trái với khung bắt buộc (ví dụ thêm một cơ quan quyết định song song với Hội đồng thành viên). Đồng thời, việc phân định thẩm quyền giữa chủ sở hữu, cơ quan đại diện chủ sở hữu, Chủ tịch công ty hoặc Hội đồng thành viên, Giám đốc/Tổng giám đốc và Ban kiểm soát phải rõ ràng, nhất quán, hạn chế xung đột, chồng chéo, đặc biệt trong các quyết định về đầu tư, mua sắm lớn, nhân sự cấp cao và phân phối lợi nhuận.