Điều 78 Luật Doanh nghiệp 2020: Thực hiện quyền của chủ sở hữu công ty trong một số trường hợp đặc biệt

1. Mục đích và phạm vi điều chỉnh của Điều 78

Điều 78 nhằm xử lý các tình huống “bất thường” liên quan đến chủ sở hữu công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, bảo đảm doanh nghiệp không bị đình trệ hoặc rơi vào khoảng trống pháp lý. Trọng tâm là duy trì sự liên tục quản trị, xác định đúng chủ thể thực hiện quyền chủ sở hữu và buộc doanh nghiệp chuyển đổi, đăng ký thay đổi khi cấu trúc sở hữu không còn là một thành viên duy nhất. Quy định vừa gắn với nguyên tắc tự do kinh doanh, vừa gắn chặt với các quy định về nhân thân và thừa kế trong Bộ luật Dân sự.

2. Các tình huống kích hoạt áp dụng Điều 78

Điều 78 chỉ “kích hoạt” khi xuất hiện các trường hợp đặc biệt liên quan đến chủ sở hữu: chuyển nhượng hoặc tặng cho một phần vốn cho người khác; kết nạp thành viên mới; chủ sở hữu cá nhân bị tạm giam, chấp hành hình phạt tù, biện pháp xử lý hành chính; chủ sở hữu chết, mất tích, bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; chủ sở hữu là tổ chức bị giải thể, phá sản; hoặc chủ sở hữu bị Tòa án cấm hành nghề, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định. Mỗi trường hợp kéo theo cơ chế quản lý và chủ thể thực hiện quyền sở hữu khác nhau.

3. Chuyển nhượng, tặng cho vốn và yêu cầu chuyển loại hình doanh nghiệp

Khi chủ sở hữu công ty chuyển nhượng, tặng cho một phần vốn cho một hoặc nhiều tổ chức, cá nhân hoặc kết nạp thêm thành viên, công ty không còn là công ty TNHH một thành viên đúng nghĩa. Khi đó, doanh nghiệp bắt buộc phải tổ chức quản lý theo loại hình tương ứng (thường là công ty TNHH hai thành viên trở lên hoặc công ty cổ phần nếu có chuyển đổi) và đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày hoàn thành giao dịch vốn hoặc kết nạp thành viên mới. Đây là nghĩa vụ pháp lý, không phải quyền lựa chọn mang tính tùy nghi.

4. Chủ sở hữu cá nhân bị tạm giam, chấp hành hình phạt tù, biện pháp xử lý hành chính

Đối với chủ sở hữu là cá nhân đang bị tạm giam, chấp hành hình phạt tù hoặc biện pháp xử lý hành chính tại cơ sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở giáo dục bắt buộc, Điều 78 yêu cầu việc thực hiện quyền và nghĩa vụ chủ sở hữu phải thông qua ủy quyền cho người khác. Ở đây, trọng tâm là bảo đảm doanh nghiệp vẫn có người nhân danh chủ sở hữu quyết định các vấn đề quan trọng, nhưng thông qua cơ chế ủy quyền hợp pháp theo quy định về đại diện trong Bộ luật Dân sự. Giấy ủy quyền cần được lập đúng hình thức, nội dung để tránh tranh chấp về phạm vi quyền thực hiện.

5. Chủ sở hữu chết, mất tích, bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi, có khó khăn trong nhận thức

5.1. Trường hợp chủ sở hữu chết

Khi chủ sở hữu là cá nhân chết, phần vốn góp trở thành di sản, người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật trở thành chủ sở hữu mới hoặc thành viên công ty, tùy thuộc vào số lượng người thừa kế. Doanh nghiệp phải điều chỉnh mô hình quản trị phù hợp với số lượng chủ sở hữu, đăng ký thay đổi trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày kết thúc việc giải quyết thừa kế. Trường hợp không có người thừa kế, người thừa kế từ chối nhận hoặc bị truất quyền thừa kế, phần vốn góp được xử lý theo quy định chung của pháp luật dân sự về di sản không có người thừa kế, không phải do doanh nghiệp tự định đoạt.

5.2. Trường hợp chủ sở hữu mất tích

Khi chủ sở hữu là cá nhân được Tòa án tuyên bố mất tích, phần vốn góp cũng được giải quyết theo quy định của pháp luật dân sự, gắn với các cơ chế quản lý tài sản của người mất tích. Doanh nghiệp không thể tự coi vốn góp là tài sản vô chủ mà phải tuân thủ các quyết định của Tòa án và quy định của Bộ luật Dân sự về quản lý tài sản của người bị tuyên bố mất tích, bảo đảm quyền lợi của chủ sở hữu nếu sau này trở về hoặc của người được tuyên bố thừa kế trong các bước tiếp theo.

5.3. Trường hợp chủ sở hữu bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi

Trong các trường hợp này, pháp luật dân sự đã xác lập người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ cho chủ sở hữu. Điều 78 khẳng định quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu công ty phải được thực hiện thông qua người đại diện, bảo đảm mọi quyết định liên quan đến vốn góp, quản trị doanh nghiệp, phân chia lợi nhuận… đều phải tuân thủ giới hạn đại diện và vì lợi ích của người được đại diện. Doanh nghiệp cần kiểm tra, lưu giữ đầy đủ hồ sơ về quyết định của Tòa án và giấy tờ xác lập tư cách đại diện để tránh giao dịch vô hiệu.

6. Chủ sở hữu là tổ chức bị giải thể hoặc phá sản

Khi chủ sở hữu là tổ chức bị giải thể hoặc phá sản, phần vốn góp của tổ chức trở thành tài sản cần được xử lý trong thủ tục giải thể hoặc phá sản. Người nhận chuyển nhượng phần vốn góp sẽ trở thành chủ sở hữu hoặc thành viên công ty, tùy thuộc vào số lượng người nhận chuyển nhượng và tỷ lệ vốn tiếp nhận. Sau khi việc chuyển nhượng hoàn thành, công ty phải tổ chức quản lý theo loại hình doanh nghiệp tương ứng và đăng ký thay đổi trong 10 ngày. Đây là điểm giao thoa giữa Luật Doanh nghiệp với Luật Phá sản và các quy định về giải thể tổ chức, nên việc chuyển nhượng phải tuân thủ thứ tự thanh toán và phân chia tài sản.

7. Trường hợp bị cấm hành nghề, cấm kinh doanh, cấm hoạt động

Điều 78 thiết lập cơ chế bảo vệ trật tự công cộng và giá trị của các bản án hình sự khi chủ sở hữu là cá nhân bị Tòa án cấm hành nghề, làm công việc nhất định hoặc chủ sở hữu là pháp nhân thương mại bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực thuộc phạm vi ngành, nghề của doanh nghiệp. Trong trường hợp cá nhân bị cấm, họ không được hành nghề, làm công việc bị cấm tại chính công ty mình sở hữu. Trong trường hợp pháp nhân thương mại bị cấm kinh doanh hoặc hoạt động trong một số lĩnh vực, công ty buộc phải tạm ngừng hoặc chấm dứt ngành, nghề có liên quan theo nội dung bản án, không được tiếp tục hoạt động trái với quyết định của Tòa án.

8. Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý áp dụng

Một nhầm lẫn phổ biến là coi việc chuyển nhượng, tặng cho một phần vốn mà vẫn giữ trên danh nghĩa loại hình công ty TNHH một thành viên, không thực hiện chuyển loại hình và đăng ký thay đổi kịp thời. Điều này dẫn tới tình trạng loại hình doanh nghiệp trên giấy tờ không phản ánh đúng cơ cấu sở hữu thực tế, dễ gây rủi ro pháp lý trong giao dịch. Nhầm lẫn khác là cho rằng người thừa kế đương nhiên “tiếp quản” công ty mà không cần thủ tục giải quyết thừa kế, xác định phần vốn và thay đổi đăng ký doanh nghiệp; trong khi pháp luật yêu cầu phải hoàn tất toàn bộ thủ tục và xác định rõ chủ sở hữu mới trước khi điều chỉnh loại hình và đăng ký.

Khi áp dụng Điều 78, doanh nghiệp cần chú trọng thời hạn 10 ngày để đăng ký thay đổi sau khi hoàn thành việc chuyển nhượng, kết nạp thành viên mới hoặc kết thúc việc giải quyết thừa kế, bởi vi phạm thời hạn có thể dẫn đến xử phạt hành chính về đăng ký kinh doanh. Đồng thời, việc ủy quyền, đại diện trong các trường hợp chủ sở hữu bị hạn chế về nhân thân phải được lập đúng quy định Bộ luật Dân sự, tránh để tranh chấp về tính hợp pháp của quyết định của người đại diện. Cũng cần phân biệt rõ giữa việc bị cấm hành nghề, cấm kinh doanh với việc vẫn còn quyền sở hữu vốn góp: người bị cấm vẫn là chủ sở hữu nhưng bị hạn chế ở phương diện hoạt động nghề nghiệp hoặc ngành nghề kinh doanh cụ thể.