Điều 195 Luật Doanh nghiệp 2020: Công ty mẹ, công ty con

Bản chất khái niệm công ty mẹ, công ty con

Điều 195 không chỉ dựa vào tỷ lệ sở hữu vốn để xác định công ty mẹ, mà còn coi trọng quyền kiểm soát đối với cơ cấu quản trị và Điều lệ công ty. Một công ty nắm trên 50% vốn điều lệ hoặc cổ phần phổ thông chỉ là một trường hợp điển hình, nhưng không phải điều kiện duy nhất. Trọng tâm là liệu công ty đó có khả năng chi phối các quyết định chiến lược, nhân sự chủ chốt và quy tắc vận hành nội bộ hay không.

Ba tiêu chí tại khoản 1 là ba đường vào của cùng một khái niệm: công ty mẹ là chủ thể có vị trí chi phối, dù thông qua sở hữu vốn, quyền bổ nhiệm nhân sự lãnh đạo hay quyền quyết định sửa đổi, bổ sung Điều lệ. Điều này phù hợp với thực tiễn đa dạng về cấu trúc nhóm công ty, nơi quyền lực kiểm soát có thể được thiết lập không thuần túy bằng vốn góp.

Các điều kiện kích hoạt tư cách công ty mẹ

Sở hữu vốn trên 50% và quyền quản trị

Tiêu chí sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần phổ thông là cách tiếp cận định lượng, dễ nhận diện trong thực tế. Khi đạt ngưỡng này, khả năng chi phối biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên về cơ bản được bảo đảm. Tuy nhiên, trong trường hợp thỏa thuận cổ đông hoặc cấu trúc biểu quyết đặc biệt, cần xem xét đồng thời yếu tố quyền bổ nhiệm và sửa đổi Điều lệ để tránh đánh giá hình thức.

Quyền bổ nhiệm đa số lãnh đạo

Tiêu chí về quyền trực tiếp hoặc gián tiếp bổ nhiệm đa số hoặc toàn bộ thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc nhấn mạnh yếu tố nhân sự lãnh đạo. Ở đây, trọng tâm là quyền quyết định, không nhất thiết gắn với tỷ lệ vốn. Trong thực tiễn, quyền này có thể phát sinh từ thỏa thuận, điều khoản trong Điều lệ hoặc hợp đồng đầu tư, kể cả khi tỷ lệ sở hữu vốn dưới 50%.

Quyền quyết định sửa đổi, bổ sung Điều lệ

Quyền quyết định việc sửa đổi, bổ sung Điều lệ là tiêu chí rất mạnh vì Điều lệ là "luật riêng" của doanh nghiệp. Chủ thể có quyền quyết định sửa đổi Điều lệ thực tế nắm quyền tái thiết toàn bộ cơ chế quản trị, phân chia quyền lực và chế độ biểu quyết. Khi tiêu chí này được đáp ứng, công ty được coi là công ty mẹ dù tỷ lệ sở hữu vốn không chiếm đa số.

Hạn chế đầu tư ngược và sở hữu chéo

Cấm công ty con đầu tư vào công ty mẹ

Khoản 2 đặt ra một giới hạn rõ ràng: công ty con không được đầu tư mua cổ phần, góp vốn vào công ty mẹ. Mục đích là ngăn chặn cấu trúc vòng tròn vốn, làm méo mó bản chất quyền sở hữu, che giấu quyền kiểm soát và gây khó khăn cho minh bạch tài chính, kiểm toán và quản trị rủi ro. Đây là một quy tắc cần đặc biệt lưu ý khi thiết kế các giao dịch nội bộ trong nhóm công ty.

Vi phạm quy định này có thể dẫn đến việc giao dịch bị tuyên vô hiệu, phát sinh nghĩa vụ hoàn trả và xử lý trách nhiệm quản lý, kể cả trách nhiệm người quản lý công ty ký kết giao dịch trái luật. Do đó, mọi kế hoạch mua bán cổ phần giữa các thành viên trong cùng tập đoàn cần được rà soát kỹ theo khoản 2 Điều 195.

Cấm sở hữu chéo giữa các công ty con cùng một công ty mẹ

Khoản 2 cũng cấm các công ty con của cùng một công ty mẹ đồng thời góp vốn, mua cổ phần để sở hữu chéo lẫn nhau. Quy định này nhằm tránh tình trạng các công ty con tạo ra mạng lưới sở hữu đan xen, làm phức tạp truy vết nguồn vốn, lợi ích kiểm soát và phân tán trách nhiệm. Sở hữu chéo cũng dễ dẫn đến gian lận báo cáo tài chính, chuyển lợi nhuận giữa các đơn vị và lách quy định về giới hạn đầu tư.

Lưu ý rằng lệnh cấm hướng vào từng nhóm sở hữu chéo "đồng thời" giữa các công ty con chung một công ty mẹ. Các giao dịch góp vốn đơn lẻ, một chiều giữa công ty con và công ty không thuộc cùng nhóm cần được đánh giá theo các điều luật khác, nhưng không bị cấm tuyệt đối bởi khoản 2 Điều 195.

Nhóm công ty con trong doanh nghiệp nhà nước

Giới hạn góp vốn của công ty con thuộc doanh nghiệp có 65% vốn nhà nước

Khoản 3 dành riêng cho trường hợp công ty mẹ là doanh nghiệp có sở hữu ít nhất 65% vốn nhà nước. Các công ty con trong nhóm này không được cùng nhau góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp khác hoặc để thành lập doanh nghiệp mới. Đây là cơ chế kiểm soát đặc thù nhằm hạn chế việc dùng cấu trúc nhóm doanh nghiệp nhà nước để mở rộng đầu tư ngoài ngành hoặc tạo mạng lưới sở hữu phức tạp, làm suy giảm kiểm soát của Nhà nước.

Điểm mấu chốt là quy định không cấm từng công ty con đơn lẻ thực hiện hoạt động đầu tư, mà cấm hành vi "cùng nhau" góp vốn, mua cổ phần. Khi phân tích một cấu trúc đầu tư đa tầng của doanh nghiệp nhà nước, cần xem xét liệu có sự phối hợp của nhiều công ty con cùng nhóm hay không, từ đó đánh giá tính hợp pháp theo khoản 3 Điều 195.

Những hiểu sai và lưu ý áp dụng thực tiễn

Không chỉ nhìn vào tỷ lệ vốn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ khi sở hữu trên 50% vốn điều lệ mới phát sinh quan hệ công ty mẹ – công ty con. Điều 195 khẳng định thêm hai tiêu chí về quyền bổ nhiệm lãnh đạo và quyền sửa đổi Điều lệ, cho phép xác định quan hệ mẹ – con ngay cả khi tỷ lệ sở hữu vốn thấp hơn. Khi tư vấn, cần đánh giá toàn diện các thỏa thuận, Điều lệ và cơ chế biểu quyết để xác định đúng quan hệ pháp lý.

Lưu ý về quyền gián tiếp và cấu trúc nhiều tầng

Quyền bổ nhiệm hoặc quyền kiểm soát việc sửa đổi Điều lệ có thể phát sinh gián tiếp thông qua công ty trung gian hoặc thỏa thuận giữa các cổ đông. Điều 195 có nhắc đến yếu tố "trực tiếp hoặc gián tiếp", nên trong nhóm công ty nhiều tầng, việc xác định công ty mẹ không dừng ở lớp sở hữu ngay trên, mà có thể truy ngược đến chủ thể thực sự nắm quyền chi phối. Đây là điểm quan trọng để nhận diện đúng nhóm công ty và áp dụng các hạn chế sở hữu, giao dịch nội bộ.

Vai trò của Nghị định hướng dẫn

Khoản 4 giao Chính phủ quy định chi tiết khoản 2 và khoản 3, tức là các giới hạn về đầu tư ngược, sở hữu chéo và góp vốn của công ty con trong doanh nghiệp nhà nước sẽ được cụ thể hóa bởi văn bản dưới luật. Khi áp dụng, cần đối chiếu thêm với các nghị định chuyên ngành, quy chế quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và quy định về quản lý tập đoàn, tổng công ty nhà nước để bảo đảm đánh giá đầy đủ nghĩa vụ và giới hạn pháp lý.