Điều 180 Luật Doanh nghiệp 2020: Hạn chế quyền đối với thành viên hợp danh

Ý nghĩa và mục đích của hạn chế quyền

Điều 180 nhằm bảo đảm sự trung thành và gắn kết lợi ích của thành viên hợp danh với công ty hợp danh. Trong mô hình công ty hợp danh, thành viên hợp danh chịu trách nhiệm vô hạn và liên đới, nên mọi hành vi kinh doanh bên ngoài đều có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, tài sản và rủi ro của công ty. Các hạn chế về quyền vì vậy hướng tới mục tiêu ngăn ngừa xung đột lợi ích, phân tán trách nhiệm và tình trạng lợi dụng vị trí để tư lợi.

Không được đồng thời làm chủ DNTN hoặc hợp danh nơi khác

Khoản 1 Điều 180 cấm thành viên hợp danh đồng thời làm chủ doanh nghiệp tư nhân và làm thành viên hợp danh của công ty hợp danh khác, trừ khi có sự nhất trí của các thành viên hợp danh còn lại. Trọng tâm là kiểm soát rủi ro trách nhiệm vô hạn, bởi cả chủ doanh nghiệp tư nhân và thành viên hợp danh đều phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Nếu một cá nhân đồng thời gánh nhiều nghĩa vụ vô hạn, khả năng ảnh hưởng dây chuyền đến công ty hiện tại là rất lớn. Việc cho phép ngoại lệ với điều kiện “nhất trí” phản ánh sự đề cao yếu tố đồng thuận nội bộ và quyền tự quyết của các thành viên.

Hạn chế kinh doanh cạnh tranh và xung đột lợi ích

Khoản 2 Điều 180 ngăn cản thành viên hợp danh nhân danh cá nhân hoặc nhân danh người khác kinh doanh cùng ngành nghề với công ty để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích tổ chức, cá nhân khác. Trọng tâm là bảo vệ nghĩa vụ trung thành và tránh cạnh tranh không lành mạnh. Khi thành viên hợp danh tự mình hoặc thông qua pháp nhân khác kinh doanh cùng ngành, họ có thể khai thác thông tin nội bộ, khách hàng, bí mật kinh doanh của công ty để phục vụ lợi ích riêng. Điều luật xác lập rõ ranh giới: mọi lợi ích phát sinh từ hoạt động kinh doanh cùng ngành phải ưu tiên cho công ty hợp danh, không được chuyển hướng trái phép ra bên ngoài.

Cấu thành để áp dụng khoản 2

Để khoản 2 “kích hoạt”, thường cần có các yếu tố: (i) chủ thể là thành viên hợp danh đang tại nhiệm; (ii) hành vi kinh doanh cùng ngành, nghề với ngành nghề đăng ký của công ty; (iii) hành vi thực hiện nhân danh cá nhân hoặc nhân danh người khác; (iv) mục đích tư lợi hoặc phục vụ lợi ích tổ chức, cá nhân khác thay vì lợi ích công ty. Nếu hoạt động kinh doanh khác ngành nghề hoặc được công ty chấp thuận, cấu trúc vi phạm theo Điều 180 khó được thiết lập đầy đủ.

Hạn chế chuyển nhượng phần vốn góp

Khoản 3 Điều 180 yêu cầu sự chấp thuận của các thành viên hợp danh còn lại khi một thành viên hợp danh muốn chuyển một phần hoặc toàn bộ phần vốn góp cho tổ chức, cá nhân khác. Bản chất của công ty hợp danh là dựa trên yếu tố nhân thân, uy tín và sự tin cậy giữa các thành viên, nên sự xuất hiện của chủ thể mới phải được những người còn lại kiểm soát. Lưu ý rằng hạn chế áp dụng cho cả chuyển nhượng toàn bộ lẫn một phần vốn góp; việc chuyển nhượng “lẻ tẻ” nhưng làm thay đổi tương quan quyền lực hoặc đưa người ngoài vào cấu trúc sở hữu vẫn bị điều chỉnh.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng thành viên hợp danh bị cấm tuyệt đối tham gia doanh nghiệp khác. Trên thực tế, Điều 180 chỉ cấm ở những vị trí và hình thức làm phát sinh trách nhiệm vô hạn tương tự, như chủ doanh nghiệp tư nhân hoặc thành viên hợp danh công ty khác, và vẫn cho phép ngoại lệ nếu được sự nhất trí của các thành viên hợp danh còn lại. Ngoài ra, một số người hiểu rằng chỉ khi trực tiếp đứng tên doanh nghiệp cạnh tranh mới bị coi là vi phạm khoản 2, trong khi điều luật đã mở rộng tới hành vi “nhân danh người khác”, bao gồm việc điều hành, chi phối doanh nghiệp của người thân hoặc pháp nhân do mình kiểm soát.

Lưu ý khi áp dụng vào tình huống cụ thể

Khi đánh giá hành vi vi phạm Điều 180, cần đối chiếu chặt chẽ ngành nghề kinh doanh của công ty với hoạt động thực tế của thành viên hợp danh, tránh suy diễn “cùng ngành” quá rộng hoặc quá hẹp. Đồng thời, nên kiểm tra điều lệ công ty hợp danh, nghị quyết và thỏa thuận giữa các thành viên, bởi nhiều trường hợp công ty đã mở rộng hoặc cụ thể hóa thêm các hạn chế về cạnh tranh, chuyển nhượng vốn góp, hoặc đặt ra cơ chế chấp thuận. Cuối cùng, tranh chấp về việc vi phạm hạn chế quyền thường kéo theo hệ quả về trách nhiệm bồi thường, chấm dứt tư cách thành viên, nên việc thu thập chứng cứ về mục đích tư lợi và thiệt hại thực tế là rất quan trọng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp.