Điều 132 Luật Doanh nghiệp 2020: Mua lại cổ phần theo yêu cầu của cổ đông

Bản chất và mục đích của cơ chế mua lại cổ phần

Điều 132 tạo ra một lối thoát pháp lý cho cổ đông không đồng ý với các quyết định có tính chất “thay đổi cuộc chơi” như tổ chức lại công ty hoặc điều chỉnh quyền, nghĩa vụ cổ đông theo Điều lệ. Cơ chế này cân bằng giữa quyền tự quyết của đa số và bảo vệ lợi ích chính đáng của thiểu số, tránh tình trạng cổ đông bị “mắc kẹt” trong cấu trúc và quy chế mà họ không còn chấp nhận. Đồng thời, quy định này khuyến khích quá trình ra quyết định tại Đại hội đồng cổ đông diễn ra thận trọng, minh bạch, vì các thay đổi lớn có thể dẫn đến nghĩa vụ mua lại cổ phần của công ty.

Điều kiện để phát sinh quyền yêu cầu mua lại cổ phần

Quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần không áp dụng cho mọi nghị quyết mà chỉ giới hạn ở hai nhóm: (i) nghị quyết về tổ chức lại công ty (chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, chuyển đổi loại hình, giải thể…) và (ii) nghị quyết thay đổi quyền, nghĩa vụ cổ đông được ghi nhận tại Điều lệ công ty. Cổ đông phải là người đã biểu quyết không thông qua nghị quyết liên quan; cổ đông không tham dự, không bỏ phiếu hoặc bỏ phiếu trắng không thuộc phạm vi được bảo vệ theo điều này. Yêu cầu phải lập bằng văn bản, ghi đầy đủ thông tin theo luật và gửi trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày nghị quyết được thông qua, nếu quá thời hạn này thì quyền yêu cầu mua lại chấm dứt.

Giá mua lại và cơ chế thẩm định giá

Giá mua lại cổ phần theo yêu cầu cổ đông phải là giá thị trường hoặc giá được xác định theo nguyên tắc ghi trong Điều lệ công ty. Đây là điểm cần lưu ý khi xây dựng Điều lệ, vì việc quy định rõ nguyên tắc định giá giúp giảm tranh chấp sau này. Nếu các bên không thỏa thuận được về giá, cổ đông và công ty được quyền yêu cầu tổ chức thẩm định giá xác định; công ty có nghĩa vụ giới thiệu tối thiểu ba tổ chức để cổ đông lựa chọn. Việc lựa chọn tổ chức thẩm định giá của cổ đông là quyết định cuối cùng, nhằm giảm nguy cơ công ty áp đặt tổ chức thẩm định có lợi cho mình.

Thời hạn và nghĩa vụ của công ty khi mua lại cổ phần

Công ty phải thực hiện nghĩa vụ mua lại cổ phần trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu hợp lệ. Thời hạn tương đối dài này cho phép công ty chuẩn bị nguồn tài chính, phương án xử lý cổ phần mua lại, và đảm bảo quy trình nội bộ. Tuy nhiên, việc chậm trễ hoặc không thực hiện có thể dẫn tới tranh chấp, yêu cầu bồi thường và phát sinh trách nhiệm của người quản lý nếu làm thiệt hại cho cổ đông hoặc công ty. Do đó, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình nội bộ để tiếp nhận, kiểm tra tính hợp lệ của yêu cầu, ra quyết định mua lại và tổ chức thanh toán đúng hạn.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý thực tiễn

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi cổ đông không đồng ý với bất kỳ nghị quyết nào đều có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần; thực tế chỉ áp dụng cho các nghị quyết thuộc hai nhóm nêu tại khoản 1 Điều 132. Một nhầm lẫn khác là bỏ qua yêu cầu về thời hạn 10 ngày, dẫn tới mất quyền yêu cầu dù cổ đông không tán thành nghị quyết. Cần phân biệt cơ chế mua lại theo yêu cầu cổ đông ở Điều 132 với việc công ty chủ động mua lại cổ phần theo các điều khoản khác của Luật Doanh nghiệp; mỗi cơ chế có điều kiện phát sinh, phạm vi áp dụng và mục đích khác nhau. Trong thực tiễn, cổ đông nên chuẩn bị kỹ hồ sơ yêu cầu, chứng cứ về việc đã biểu quyết không tán thành và lưu trữ thông tin về diễn biến Đại hội để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.