Điều 125 Luật Doanh nghiệp 2020: Chào bán cổ phần riêng lẻ
Bình luận pháp lý Điều 125 Luật Doanh nghiệp 2020 về chào bán cổ phần riêng lẻ, quyền ưu tiên cổ đông và thủ tục với nhà đầu tư nước ngoài.
Điều 125. Chào bán cổ phần riêng lẻ
1. Chào bán cổ phần riêng lẻ của công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng phải đáp ứng các điều kiện sau đây:
a) Không chào bán thông qua phương tiện thông tin đại chúng;
b) Chào bán cho dưới 100 nhà đầu tư, không kể nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp hoặc chỉ chào bán cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp.
2. Công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng thực hiện chào bán cổ phần riêng lẻ theo quy định sau đây:
a) Công ty quyết định phương án chào bán cổ phần riêng lẻ theo quy định của Luật này;
b) Cổ đông của công ty thực hiện quyền ưu tiên mua cổ phần theo quy định tại khoản 2 Điều 124 của Luật này, trừ trường hợp sáp nhập, hợp nhất công ty;
c) Trường hợp cổ đông và người nhận chuyển quyền ưu tiên mua không mua hết thì số cổ phần còn lại được bán cho người khác theo phương án chào bán cổ phần riêng lẻ với điều kiện không thuận lợi hơn so với điều kiện chào bán cho các cổ đông, trừ trường hợp Đại hội đồng cổ đông có chấp thuận khác.
3. Nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần chào bán theo quy định tại Điều này phải làm thủ tục về mua cổ phần theo quy định của Luật Đầu tư.
Phạm vi điều chỉnh và mục tiêu quản lý
Điều 125 chỉ điều chỉnh chào bán cổ phần riêng lẻ của công ty cổ phần không phải công ty đại chúng, vì hoạt động chào bán của công ty đại chúng thuộc phạm vi Luật Chứng khoán. Mục tiêu là đặt ranh giới rõ giữa huy động vốn riêng lẻ và chào bán ra công chúng, qua đó tránh né tránh các quy định chặt chẽ của thị trường chứng khoán. Đồng thời, điều luật cố gắng dung hòa hai lợi ích: tự do huy động vốn của công ty và bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của cổ đông hiện hữu.
Tiêu chí nhận diện chào bán cổ phần riêng lẻ
Khoản 1 Điều 125 đưa ra hai tiêu chí cốt lõi: không chào bán thông qua phương tiện thông tin đại chúng và giới hạn đối tượng nhà đầu tư. Yếu tố "không thông qua phương tiện thông tin đại chúng" là dấu hiệu quan trọng để phân biệt với chào bán ra công chúng, bởi mọi hình thức công khai, rộng rãi trên báo chí, truyền hình, internet… dễ dẫn đến tính chất chào bán công chúng. Tiêu chí dưới 100 nhà đầu tư (không kể nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp) hoặc chỉ bán cho nhà đầu tư chuyên nghiệp là ngưỡng số lượng để bảo đảm tính chất "riêng lẻ" của giao dịch.
Cấu thành điều kiện để áp dụng Điều 125
Để áp dụng cơ chế của Điều 125, cần kiểm tra đồng thời ba nhóm yếu tố: (i) chủ thể là công ty cổ phần không phải công ty đại chúng; (ii) phương thức chào bán không sử dụng phương tiện thông tin đại chúng; (iii) đối tượng và số lượng nhà đầu tư đáp ứng giới hạn về dưới 100 nhà đầu tư hoặc chỉ nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Nếu một trong các yếu tố này không được bảo đảm, giao dịch chào bán có nguy cơ bị xem xét dưới góc độ pháp luật chứng khoán và có thể bị coi là chào bán ra công chúng trái quy định.
Quyền ưu tiên của cổ đông và giới hạn thay đổi điều kiện
Khoản 2 Điều 125 gắn chặt chào bán riêng lẻ với quyền ưu tiên mua cổ phần của cổ đông theo khoản 2 Điều 124 Luật Doanh nghiệp 2020. Về nguyên tắc, cổ đông hiện hữu phải được mời mua trước, trừ trường hợp sáp nhập, hợp nhất. Chỉ phần cổ phần không được cổ đông hoặc người nhận chuyển quyền ưu tiên mua mới được bán cho người khác theo phương án riêng lẻ. Điều luật đặt ra yêu cầu điều kiện bán cho bên thứ ba không được thuận lợi hơn điều kiện dành cho cổ đông, trừ khi Đại hội đồng cổ đông chấp thuận khác. Đây là cơ chế bảo vệ cổ đông khỏi việc bị "pha loãng" quyền lợi một cách bất bình đẳng.
Những cách hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần không niêm yết, không là công ty đại chúng thì mọi hoạt động chào bán cổ phần đều là chào bán riêng lẻ; cách hiểu này bỏ qua các tiêu chí về phương thức chào bán và đối tượng nhà đầu tư. Nhầm lẫn thứ hai là xem Điều 125 chỉ là thủ tục nội bộ, không cần sự phê chuẩn của Đại hội đồng cổ đông, trong khi việc chào bán cổ phần thường gắn với thẩm quyền quyết định của Đại hội đồng cổ đông và phương án chào bán cụ thể. Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp bỏ qua nghĩa vụ bảo đảm quyền ưu tiên mua cổ phần của cổ đông, chỉ thông qua nghị quyết chào bán cho nhà đầu tư mới, dẫn đến nguy cơ tranh chấp về vi phạm quyền cổ đông.
Nhà đầu tư nước ngoài và mối liên hệ với Luật Đầu tư
Khoản 3 yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài khi mua cổ phần theo cơ chế chào bán riêng lẻ phải thực hiện thủ tục mua cổ phần theo Luật Đầu tư. Quy định này khẳng định Điều 125 không đứng độc lập, mà gắn với cơ chế kiểm soát về đầu tư nước ngoài, tỷ lệ sở hữu và điều kiện tiếp cận thị trường. Do đó, công ty cần đồng thời kiểm soát phương án chào bán theo Luật Doanh nghiệp và rà soát ngành nghề, tỷ lệ sở hữu, thủ tục chấp thuận (nếu có) theo Luật Đầu tư để tránh tình trạng chào bán hoàn tất về mặt nội bộ nhưng không hợp pháp về mặt đầu tư.
Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn
Khi thiết kế phương án chào bán cổ phần riêng lẻ, công ty cần mô tả rõ đối tượng nhà đầu tư, số lượng, phương thức chào bán và điều kiện chào bán để chứng minh đáp ứng Điều 125. Cần có quy trình thực hiện quyền ưu tiên mua cổ phần cho cổ đông: thông báo, thời hạn đăng ký, cơ chế chuyển nhượng quyền ưu tiên. Phương án bán phần cổ phần còn lại cho nhà đầu tư bên ngoài phải bảo đảm điều kiện không thuận lợi hơn điều kiện dành cho cổ đông, hoặc nếu muốn ưu đãi, phải có nghị quyết Đại hội đồng cổ đông chấp thuận. Đối với nhà đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp nên lập kế hoạch pháp lý song song về hồ sơ đầu tư để tránh kéo dài thời gian hoàn tất giao dịch.