Điều 124 Luật Doanh nghiệp 2020: Chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu

Ý nghĩa và mục đích của quy định về chào bán cho cổ đông hiện hữu

Điều 124 xây dựng cơ chế ưu tiên mua cổ phần cho cổ đông hiện hữu khi công ty tăng thêm số lượng cổ phần được quyền chào bán. Mục đích chính là bảo vệ tỷ lệ sở hữu và quyền kiểm soát của cổ đông hiện tại, hạn chế việc pha loãng quyền lợi một cách tùy tiện. Đồng thời, quy định về trình tự, thủ tục chào bán giúp quá trình tăng vốn diễn ra minh bạch, có thể kiểm chứng, giảm nguy cơ tranh chấp liên quan đến quyền ưu tiên mua.

Các điểm trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 124

Khái niệm chào bán cho cổ đông hiện hữu

Chào bán cho cổ đông hiện hữu theo Điều 124 là trường hợp công ty tăng thêm số lượng cổ phần, xác định loại cổ phần được chào bán và dành toàn bộ số cổ phần đó cho tất cả cổ đông theo tỷ lệ sở hữu hiện có. Đây là hình thức tăng vốn điều lệ thông qua phát hành thêm cho nội bộ cổ đông, không phải chào bán ra công chúng. Việc phân bổ theo tỷ lệ sở hữu là chìa khóa để xác định số cổ phần mỗi cổ đông được quyền đăng ký mua.

Quy trình chào bán đối với công ty không phải công ty đại chúng

Điều 124 tập trung điều chỉnh chào bán cho cổ đông hiện hữu trong công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng, bằng việc đặt ra nghĩa vụ thông báo bằng văn bản tới cổ đông. Thông báo phải được gửi theo phương thức bảo đảm đến được địa chỉ liên lạc ghi trong sổ đăng ký cổ đông, chậm nhất là 15 ngày trước ngày kết thúc thời hạn đăng ký mua. Đây là mốc thời gian quan trọng, gắn với việc xác định cổ đông có nhận được, có đủ thời gian xem xét và thực hiện quyền ưu tiên mua hay không.

Nội dung bắt buộc của thông báo chào bán

Thông báo chào bán phải chứa đầy đủ thông tin về nhân thân hoặc pháp lý của cổ đông, số cổ phần và tỷ lệ sở hữu hiện tại, tổng số cổ phần dự kiến chào bán, số cổ phần cổ đông được quyền mua, giá chào bán, thời hạn đăng ký mua, cùng họ tên, chữ ký của người đại diện theo pháp luật. Kèm theo thông báo phải có mẫu phiếu đăng ký mua cổ phần do công ty phát hành. Trường hợp công ty bỏ sót hoặc ghi sai các nội dung này, nguy cơ tranh chấp về việc cổ đông không nắm được đầy đủ thông tin để thực hiện quyền ưu tiên mua là rất lớn.

Điều kiện để kích hoạt và thực hiện quyền ưu tiên mua

Để Điều 124 được áp dụng, trước hết công ty phải có nghị quyết hợp lệ về việc tăng vốn thông qua chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu (thường xuất phát từ Đại hội đồng cổ đông theo quy định Điều 123 Luật Doanh nghiệp 2020). Tiếp đó, công ty phải lập danh sách cổ đông đủ điều kiện tại thời điểm chốt quyền, dựa trên sổ đăng ký cổ đông. Quyền ưu tiên mua của mỗi cổ đông chỉ phát sinh khi công ty thực hiện nghĩa vụ thông báo và mở thời hạn đăng ký mua theo quy định. Nếu không có bước chào bán theo tỷ lệ, việc ưu tiên cho cổ đông hiện hữu không được kích hoạt đúng nghĩa.

Một điểm then chốt là việc gửi phiếu đăng ký mua đúng hạn. Điều luật quy định rõ: nếu phiếu đăng ký mua cổ phần không được gửi về công ty đúng hạn theo thông báo thì cổ đông coi như không nhận quyền ưu tiên mua. Đây là cơ chế suy đoán pháp lý nhằm chốt danh sách người tham gia đợt phát hành, tránh kéo dài thủ tục. Cổ đông vì vậy cần đặc biệt lưu ý mốc thời gian và bằng chứng gửi phiếu đăng ký mua.

Chuyển nhượng quyền ưu tiên mua và bán nốt phần cổ phần còn lại

Quyền chuyển quyền ưu tiên mua

Điều 124 khẳng định cổ đông có quyền chuyển quyền ưu tiên mua cổ phần của mình cho người khác. Về bản chất, quyền ưu tiên mua là một tài sản gắn với việc sở hữu cổ phần và có thể chuyển dịch. Tuy luật không quy định chi tiết hình thức chuyển quyền, nhưng để bảo đảm chứng cứ và an toàn pháp lý, nên thực hiện bằng văn bản, có xác nhận của công ty hoặc lưu vết trong hồ sơ chào bán.

Xử lý cổ phần không được đăng ký mua hết

Khi số lượng cổ phần dự kiến chào bán không được cổ đông và người nhận chuyển quyền ưu tiên mua đăng ký mua hết, Hội đồng quản trị được quyền bán số cổ phần còn lại cho cổ đông của công ty và người khác. Tuy nhiên, điều kiện bắt buộc là không được thuận lợi hơn so với những điều kiện đã chào bán cho các cổ đông, trừ trường hợp Đại hội đồng cổ đông chấp thuận khác hoặc pháp luật chứng khoán có quy định khác. Quy tắc này nhằm tránh việc ưu ái một nhóm người với giá hoặc điều kiện tốt hơn, gây thiệt hại cho cổ đông đã tham gia đợt mua ban đầu.

Thời điểm phát sinh tư cách cổ đông và chứng thực quyền sở hữu cổ phần

Điều 124 gắn thời điểm cổ phần được coi là đã bán với hai điều kiện: được thanh toán đủ và thông tin người mua được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký cổ đông theo khoản 2 Điều 122 Luật Doanh nghiệp 2020. Chỉ từ thời điểm này, người mua mới trở thành cổ đông của công ty, có quyền tham gia và biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông, hưởng cổ tức, chuyển nhượng cổ phần. Việc phát hành và giao cổ phiếu (hoặc ghi nhận thông tin cổ đông trong sổ đăng ký cổ đông nếu không phát hành cổ phiếu) chỉ là phương thức chứng thực quyền sở hữu, không phải điều kiện duy nhất để phát sinh tư cách cổ đông.

Thực tiễn cho thấy nhiều doanh nghiệp và cổ đông nhầm lẫn giữa việc in và giao cổ phiếu với việc trở thành cổ đông. Nếu người mua đã thanh toán đủ và được ghi nhận trong sổ đăng ký cổ đông thì tư cách cổ đông đã hình thành, dù công ty chậm phát hành cổ phiếu giấy. Ngược lại, nếu chưa ghi vào sổ đăng ký cổ đông, việc thanh toán và thỏa thuận mua bán có thể chưa hoàn tất về mặt pháp lý, gây rủi ro cho cả công ty và nhà đầu tư.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng công ty được quyền tùy ý chào bán cổ phần mới cho người ngoài trước khi chào bán cho cổ đông hiện hữu. Điều 124 đặt ưu tiên cho cổ đông hiện hữu; việc chào bán cho người khác chỉ hợp lệ đối với phần cổ phần không được đăng ký mua hết, và phải tuân thủ điều kiện không thuận lợi hơn, trừ khi Đại hội đồng cổ đông quyết định khác hoặc chịu sự điều chỉnh riêng của pháp luật chứng khoán. Do đó, Hội đồng quản trị không nên tự ý thay đổi cơ cấu người mua và điều kiện chào bán ngoài khuôn khổ nghị quyết đã được thông qua.

Một nhầm lẫn khác là coi thời hạn đăng ký mua chỉ mang tính chất khuyến nghị. Trong khi đó, Điều 124 gắn hệ quả pháp lý rõ ràng: quá thời hạn mà phiếu đăng ký không được gửi về công ty, cổ đông được coi như không nhận quyền ưu tiên mua. Khi áp dụng, công ty cần xác định và công bố thời hạn đăng ký mua một cách rõ ràng, hợp lý, bảo đảm cổ đông có đủ thời gian tiếp cận và ra quyết định. Cổ đông nên lưu giữ chứng từ chứng minh việc nộp phiếu đúng hạn (biên nhận, email, xác nhận từ công ty) để bảo vệ quyền lợi nếu phát sinh tranh chấp.

Cuối cùng, cần lưu ý phân biệt giữa quy định của Điều 124 áp dụng cho công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng với các quy định chuyên ngành của pháp luật chứng khoán đối với công ty đại chúng. Đối với công ty đại chúng, việc chào bán cho cổ đông hiện hữu còn phải tuân thủ các thủ tục về đăng ký chào bán, công bố thông tin, phương thức phân phối theo Luật Chứng khoán và văn bản hướng dẫn. Khi xử lý tình huống cụ thể, phải xác định đúng loại hình công ty để áp dụng đúng bộ quy định.