Điều 107 Luật Doanh nghiệp 2020: Trách nhiệm của Kiểm soát viên
Bình luận pháp lý Điều 107 Luật Doanh nghiệp 2020 về trách nhiệm của Kiểm soát viên, chuẩn mực hành xử và chế độ trách nhiệm.
Điều 107. Trách nhiệm của Kiểm soát viên
1. Tuân thủ pháp luật, Điều lệ công ty, quyết định của cơ quan đại diện chủ sở hữu và đạo đức nghề nghiệp trong thực hiện quyền và nghĩa vụ của Kiểm soát viên.
2. Thực hiện quyền và nghĩa vụ được giao một cách trung thực, cẩn trọng, tốt nhất để bảo vệ lợi ích của Nhà nước, công ty và lợi ích hợp pháp của các bên tại công ty.
3. Trung thành với lợi ích của Nhà nước và công ty; không lạm dụng địa vị, chức vụ và sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh, tài sản khác của công ty để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của tổ chức, cá nhân khác.
4. Trường hợp vi phạm trách nhiệm quy định tại Điều này mà gây thiệt hại cho công ty thì Kiểm soát viên phải chịu trách nhiệm cá nhân hoặc liên đới bồi thường thiệt hại đó; tùy theo tính chất, mức độ vi phạm và thiệt hại còn có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật; hoàn trả lại cho công ty mọi thu nhập và lợi ích có được do vi phạm trách nhiệm quy định tại Điều này.
5. Báo cáo kịp thời cho cơ quan đại diện chủ sở hữu, đồng thời yêu cầu Kiểm soát viên chấm dứt hành vi vi phạm và khắc phục hậu quả trong trường hợp phát hiện Kiểm soát viên đó vi phạm quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm được giao.
6. Báo cáo kịp thời cho cơ quan đại diện chủ sở hữu công ty, Kiểm soát viên khác và cá nhân có liên quan, đồng thời yêu cầu cá nhân đó chấm dứt hành vi vi phạm và khắc phục hậu quả trong trường hợp sau đây:
a) Phát hiện có thành viên Hội đồng thành viên, Chủ tịch công ty, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc và người quản lý khác làm trái quy định về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của họ hoặc có nguy cơ làm trái quy định đó;
b) Phát hiện hành vi vi phạm pháp luật, trái quy định Điều lệ công ty hoặc quy chế quản trị nội bộ công ty.
7. Trách nhiệm khác theo quy định của Luật này và Điều lệ công ty.
Vị trí và mục tiêu của Điều 107
Điều 107 Luật Doanh nghiệp 2020 định hình chuẩn mực hành xử của Kiểm soát viên trong doanh nghiệp nhà nước, coi đây là tuyến phòng vệ độc lập bảo vệ lợi ích Nhà nước, công ty và các bên liên quan. Quy định không chỉ mang tính đạo đức nghề nghiệp mà còn thiết lập cơ chế trách nhiệm pháp lý cụ thể, tạo công cụ xử lý cá nhân khi cơ chế kiểm soát bị vô hiệu hóa hoặc bị lợi dụng.
Các nhóm trách nhiệm trọng tâm
Trách nhiệm tuân thủ và trung thực, cẩn trọng
Khoản 1, 2 yêu cầu Kiểm soát viên tuân thủ pháp luật, Điều lệ, quyết định của cơ quan đại diện chủ sở hữu và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, đồng thời thực hiện quyền, nghĩa vụ một cách trung thực, cẩn trọng, vì lợi ích tốt nhất của Nhà nước và công ty. Đây là chuẩn mực tương đương nghĩa vụ của người quản lý, nhưng đặt trong bối cảnh giám sát, nhấn mạnh nghĩa vụ hành động tích cực chứ không chỉ là tránh vi phạm.
Nghĩa vụ trung thành và cấm tư lợi
Khoản 3 thiết lập nghĩa vụ trung thành, cấm lạm dụng địa vị, chức vụ, thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh và tài sản công ty để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của tổ chức, cá nhân khác. Trọng tâm là ngăn chặn xung đột lợi ích và hành vi cấu kết với chủ thể quản lý, cổ đông, đối tác nhằm chuyển dịch lợi ích từ Nhà nước, công ty sang cá nhân hoặc nhóm lợi ích.
Trách nhiệm báo cáo và ngăn chặn vi phạm
Khoản 5, 6 tạo nghĩa vụ chủ động cho Kiểm soát viên: phát hiện vi phạm của Kiểm soát viên khác, thành viên Hội đồng thành viên, Chủ tịch công ty, Giám đốc/Tổng giám đốc và người quản lý khác thì phải báo cáo kịp thời cho cơ quan đại diện chủ sở hữu, đồng thời yêu cầu chấm dứt hành vi và khắc phục hậu quả. Như vậy, Kiểm soát viên không chỉ ghi nhận vi phạm mà còn có trách nhiệm thúc đẩy hành động khắc phục, và việc im lặng có thể bị xem là vi phạm nghĩa vụ.
Cấu thành làm phát sinh trách nhiệm bồi thường, xử lý
Khoản 4 là điểm mấu chốt về chế độ trách nhiệm: để kích hoạt trách nhiệm cá nhân hoặc liên đới bồi thường, cần có (i) hành vi vi phạm một trong các trách nhiệm nêu tại Điều 107; (ii) thiệt hại thực tế cho công ty; (iii) quan hệ nhân quả giữa vi phạm và thiệt hại. Khi thỏa mãn các yếu tố này, Kiểm soát viên phải bồi thường, hoàn trả mọi thu nhập, lợi ích có được do vi phạm, đồng thời đối mặt xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật tương ứng.
Những cách hiểu sai thường gặp
Thứ nhất, nhầm lẫn rằng Kiểm soát viên chỉ chịu trách nhiệm khi trực tiếp gây thiệt hại bằng hành vi quản lý. Trên thực tế, trách nhiệm cũng phát sinh nếu không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giám sát, báo cáo, yêu cầu chấm dứt vi phạm, dẫn đến thiệt hại cho công ty. Thứ hai, cho rằng nghĩa vụ trung thành và cấm tư lợi chỉ áp dụng với người quản lý, không áp dụng với Kiểm soát viên; Điều 107 khẳng định Kiểm soát viên chịu chuẩn mực tương tự, thậm chí nghiêm ngặt hơn vì vị trí độc lập. Thứ ba, coi nghĩa vụ báo cáo chỉ mang tính hình thức; nhưng chậm trễ, báo cáo không đầy đủ hoặc không yêu cầu khắc phục có thể bị đánh giá là vi phạm trách nhiệm theo Điều 107.
Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn
Khi xem xét trách nhiệm của Kiểm soát viên, cần phân biệt rõ: trách nhiệm cá nhân khi tự mình vi phạm; trách nhiệm liên đới khi nhiều Kiểm soát viên cùng vi phạm hoặc cùng bỏ qua nghĩa vụ giám sát, báo cáo. Cơ quan đại diện chủ sở hữu và công ty cần thiết lập quy trình ghi nhận ý kiến, cảnh báo, báo cáo của Kiểm soát viên để làm căn cứ đánh giá mức độ trung thực, cẩn trọng. Đồng thời, Điều lệ và quy chế nội bộ phải cụ thể hóa thêm các chuẩn mực đạo đức, yêu cầu báo cáo, chế tài nội bộ, nhưng không được giảm nhẹ các trách nhiệm tối thiểu đã được Điều 107 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định.