Điều 96 Luật Đất đai 2024: Bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân

1. Mục tiêu và ý nghĩa của Điều 96

Điều 96 nhằm bảo đảm quyền lợi kinh tế và ổn định đời sống cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất. Quy định cho phép bồi thường không chỉ bằng đất nông nghiệp mà còn bằng tiền, đất với mục đích sử dụng khác hoặc bằng nhà ở, thể hiện chủ trương đa dạng hóa hình thức bồi thường, phù hợp nhu cầu thực tế của người sử dụng đất. Đồng thời, điều luật gắn chặt với điều kiện được bồi thường tại Điều 95, tránh tình trạng yêu cầu bồi thường vượt quá phạm vi pháp lý được bảo hộ.

2. Các điểm trọng tâm cần nắm

2.1. Liên hệ với điều kiện được bồi thường

Bồi thường theo Điều 96 chỉ đặt ra khi người sử dụng đất nông nghiệp đáp ứng điều kiện được bồi thường quy định tại khoản tương ứng của Điều 95 Luật Đất đai 2024. Do đó, bước đầu tiên khi áp dụng là kiểm tra đầy đủ các yếu tố về giấy tờ, nguồn gốc, thời điểm sử dụng đất, tính hợp pháp của việc sử dụng. Nếu không đủ điều kiện tại Điều 95, việc yêu cầu bồi thường về đất theo Điều 96 sẽ không được chấp nhận, thay vào đó chỉ xem xét hỗ trợ hoặc chính sách khác nếu có.

2.2. Phạm vi diện tích đất được bồi thường

Điểm đáng chú ý là diện tích đất nông nghiệp được bồi thường gồm hai phần: diện tích trong hạn mức sử dụng đất theo Điều 176, Điều 177 Luật Đất đai 2024, và diện tích đất nông nghiệp do nhận thừa kế. Như vậy, đất nông nghiệp có nguồn gốc thừa kế được bảo vệ tương đương đất trong hạn mức. Ngược lại, đất nông nghiệp do nhận chuyển quyền vượt hạn mức được xử lý khác, tùy thuộc vào thời điểm nhận chuyển quyền.

2.3. Phân biệt diện tích vượt hạn mức và mốc thời gian

Đối với diện tích đất nông nghiệp do nhận chuyển quyền vượt hạn mức trước ngày 01/7/2014, việc bồi thường, hỗ trợ không áp dụng trực tiếp theo Điều 96 mà phải tuân theo quy định chi tiết của Chính phủ. Đây là điểm chuyển tiếp quan trọng, nhằm xử lý các trường hợp sử dụng đất hình thành trong giai đoạn pháp luật còn đang hoàn thiện. Người có đất vượt hạn mức sau mốc thời gian này sẽ khó được bồi thường về đất, chủ yếu chỉ được xem xét hỗ trợ tùy chính sách cụ thể, nên cần đặc biệt chú ý khi chứng minh thời điểm nhận chuyển quyền.

3. Trường hợp sử dụng đất không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận

Khoản 3 Điều 96 điều chỉnh tình huống thực tế khá phổ biến: hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, sử dụng đất trước ngày 01/7/2004 nhưng không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất. Thay vì loại trừ hoàn toàn quyền lợi, luật giao cho Chính phủ quy định cách thức bồi thường, qua đó vẫn thừa nhận và bảo vệ một mức độ quyền lợi nhất định cho nhóm đối tượng sử dụng đất “không hợp thức hóa được” về mặt giấy tờ. Khi xử lý hồ sơ, cần thu thập chứng cứ về việc sử dụng ổn định, liên tục, trực tiếp sản xuất nông nghiệp trước mốc thời gian 01/7/2004 để được xem xét theo chính sách này.

4. Những nhầm lẫn thường gặp trong thực tiễn

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi diện tích đất đang sử dụng thực tế đều được bồi thường như nhau khi bị thu hồi. Trên thực tế, chỉ diện tích trong hạn mức và diện tích do nhận thừa kế mới được bảo đảm bồi thường về đất theo cấu trúc cơ bản của Điều 96, còn diện tích vượt hạn mức hoặc chuyển nhượng không đúng quy định phải tuân theo cơ chế riêng. Người dân cũng hay hiểu sai rằng chỉ cần đang sử dụng đất là đương nhiên được bồi thường bằng đất, trong khi luật cho phép lựa chọn giữa đất, tiền, đất khác mục đích sử dụng hoặc nhà ở, tùy chính sách và điều kiện cụ thể.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất Điều 96 với vai trò của Điều 95, coi Điều 96 là căn cứ duy nhất cho quyền được bồi thường. Trên thực tế, Điều 96 chỉ là điều luật về cách thức và phạm vi bồi thường đối với đất nông nghiệp; quyền được bồi thường xuất phát từ việc đáp ứng điều kiện tại Điều 95. Do đó, khi tranh chấp hoặc khiếu nại, việc chỉ viện dẫn Điều 96 mà bỏ qua Điều 95 sẽ làm suy yếu lập luận pháp lý.

5. Lưu ý khi áp dụng trong tình huống cụ thể

Khi tư vấn hoặc giải quyết hồ sơ bồi thường, cần tuần tự xác định: (i) đất có phải là đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân hay không; (ii) chủ thể có đáp ứng điều kiện được bồi thường theo Điều 95; (iii) diện tích nằm trong hạn mức hay vượt hạn mức theo Điều 176, Điều 177; (iv) nguồn gốc diện tích vượt hạn mức (thừa kế hay chuyển quyền) và mốc thời gian hình thành. Cách tiếp cận tuần tự giúp tránh bỏ sót diện tích được bồi thường hoặc áp dụng sai chính sách hỗ trợ.

Đối với trường hợp sử dụng đất lâu dài nhưng không có Giấy chứng nhận, cần rà soát thời điểm bắt đầu sử dụng và tính chất sử dụng (trực tiếp sản xuất nông nghiệp) để xác định khả năng áp dụng khoản 3 Điều 96 và các Nghị định hướng dẫn của Chính phủ. Ngoài ra, người sử dụng đất nên cân nhắc yêu cầu rõ trong phương án bồi thường về hình thức nhận bồi thường (đất, tiền, nhà ở, đất khác mục đích), bởi sự lựa chọn này ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế và kế hoạch sản xuất sau thu hồi.