Điều 93 Luật Đất đai 2024: Việc tách nội dung bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập và việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với dự án đầu tư

1. Mục đích cốt lõi của Điều 93

Điều 93 đặt ra nguyên tắc thống nhất: dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dù được tách thành dự án độc lập theo Luật Đầu tư công vẫn chịu sự điều chỉnh về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bởi Luật Đất đai. Mục tiêu là không để việc chia tách dự án trở thành cách thức “né” hoặc làm suy giảm chuẩn mực bảo vệ quyền lợi người sử dụng đất. Đồng thời bảo đảm việc quản lý ngân sách và đầu tư công linh hoạt nhưng không làm rối loạn hệ thống pháp luật chuyên ngành về đất đai.

2. Trọng tâm cần nắm khi áp dụng

Trọng tâm của Điều 93 là: cách tổ chức dự án (gộp hay tách) không làm thay đổi chế độ pháp lý đối với thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền vẫn phải tuân thủ đúng thẩm quyền thu hồi đất, trình tự, thủ tục và nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn. Nhà đầu tư, đơn vị thực hiện dự án không được viện dẫn việc dự án tái định cư là dự án độc lập để rút gọn thủ tục hoặc áp dụng một cơ chế bồi thường khác.

3. Điều kiện “kích hoạt” áp dụng Điều 93

Điều 93 chủ yếu áp dụng trong trường hợp: (i) có dự án đầu tư (ví dụ dự án hạ tầng, khu đô thị, khu công nghiệp) cần thu hồi đất; (ii) phần bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thiết kế, phê duyệt thành một dự án riêng theo pháp luật về đầu tư công; (iii) phát sinh hoạt động thu hồi đất và tổ chức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người sử dụng đất. Khi hội đủ các yếu tố này, cơ quan thực hiện phải căn cứ Luật Đất đai để triển khai, không căn cứ trực tiếp Luật Đầu tư công cho nội dung thu hồi đất và bồi thường.

4. Các cách hiểu sai thường gặp

4.1. Nhầm lẫn về căn cứ pháp lý điều chỉnh

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng khi dự án bồi thường, tái định cư là dự án độc lập thì việc xác định giá bồi thường, đối tượng bồi thường, hình thức tái định cư chỉ cần theo quy định trong quyết định đầu tư hoặc quy định của pháp luật đầu tư công. Cách hiểu này trái với tinh thần Điều 93: mọi vấn đề về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vẫn phải bám sát cơ chế Luật Đất đai và các nghị định hướng dẫn.

4.2. Cho rằng tách dự án làm giảm trách nhiệm cơ quan thu hồi đất

Một hiểu sai khác là việc tách thành dự án độc lập khiến trách nhiệm thu hồi đất, giải phóng mặt bằng chuyển sang nhà đầu tư hoặc ban quản lý dự án, còn cơ quan nhà nước chỉ “phê duyệt chung”. Trên thực tế, thẩm quyền thu hồi đất, ban hành quyết định thu hồi, phê duyệt phương án bồi thường vẫn thuộc đúng cơ quan nhà nước theo Luật Đất đai; nhà đầu tư chỉ có thể phối hợp, ứng vốn, tổ chức thực hiện, không thay thế vai trò quyết định của Nhà nước.

5. Lưu ý quan trọng khi áp dụng trong thực tiễn

Thứ nhất, khi soạn thảo, phê duyệt dự án đầu tư công có phần tái định cư độc lập, cần thể hiện rõ trong hồ sơ, quyết định đầu tư là việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sẽ tuân thủ Luật Đất đai và các văn bản liên quan, tránh xung đột quy định. Thứ hai, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong dự án độc lập phải được xây dựng phù hợp với khung giá đất, điều kiện bồi thường, hỗ trợ, tiêu chuẩn nhà tái định cư theo Luật Đất đai, không chỉ dựa trên tính toán tài chính của dự án.

Thứ ba, người sử dụng đất bị thu hồi cần lưu ý: dù dự án bồi thường, tái định cư đứng độc lập với dự án xây dựng công trình, quyền khiếu nại, khởi kiện đối với quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án bồi thường vẫn dựa trên căn cứ Luật Đất đai và Luật Tố tụng tương ứng. Thứ tư, cơ quan nhà nước khi giải thích cho người dân cần nhấn mạnh: tên gọi, cách phân chia dự án không làm thay đổi chế độ quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi đất; mọi tranh chấp, khiếu nại nên được đối chiếu với quy định đất đai thay vì chỉ nhìn vào nội dung dự án đầu tư công.