Điều 88 Luật Đất đai 2024: Cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc

1. Mục đích và tính chất của cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc

Điều 88 điều chỉnh một biện pháp cưỡng chế đặc thù, chỉ nhằm phục vụ việc kiểm đếm hiện trạng đất và tài sản để làm cơ sở bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, chứ không phải cưỡng chế thu hồi đất hay cưỡng chế giao đất. Biện pháp này được đặt trên nền tảng công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan và bảo đảm trật tự, an toàn theo điểm a khoản 1 Điều 88 Luật Đất đai 2024. Qua đó, pháp luật cân bằng giữa yêu cầu quản lý, triển khai dự án với việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất thu hồi.

2. Các điều kiện kích hoạt cưỡng chế kiểm đếm

Khoản 2 Điều 88 thể hiện rõ quan điểm chỉ dùng cưỡng chế như phương án sau cùng. Trước hết, người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phải không chấp hành quyết định kiểm đếm bắt buộc, sau khi đã được Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã và đơn vị thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vận động, thuyết phục. Tiếp đó, quyết định cưỡng chế phải được niêm yết công khai tại UBND cấp xã, nơi sinh hoạt chung của khu dân cư và thông báo trên hệ thống truyền thanh cấp xã; quyết định đã có hiệu lực thi hành và người bị cưỡng chế đã nhận (hoặc bị lập biên bản về việc từ chối nhận/vắng mặt). Chỉ khi hội đủ các điều kiện này thì việc cưỡng chế kiểm đếm mới được thực hiện hợp pháp.

3. Thẩm quyền và trách nhiệm tổ chức cưỡng chế

Khoản 3 Điều 88 giao Chủ tịch UBND cấp huyện thẩm quyền ban hành quyết định cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc và tổ chức thực hiện. Điều này bảo đảm quyết định cưỡng chế được xem xét ở cấp có đủ năng lực, trách nhiệm và tầm nhìn về quản lý đất đai trên địa bàn. Trong quá trình tổ chức cưỡng chế, lực lượng công an có trách nhiệm bảo vệ trật tự, an toàn, phòng ngừa xung đột, không để việc cưỡng chế biến thành hành vi xâm phạm quyền con người hay gây mất ổn định xã hội.

4. Trình tự thực hiện: vẫn ưu tiên đối thoại trước khi thi hành cưỡng chế

Khoản 4 Điều 88 nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục vận động, thuyết phục, đối thoại ngay cả khi đã có quyết định cưỡng chế. Tổ chức được giao thực hiện cưỡng chế phải tiếp tục đối thoại với người bị cưỡng chế, ghi nhận bằng biên bản nếu họ tự nguyện chấp hành, rồi mới tiến hành điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm. Chỉ khi người bị cưỡng chế vẫn không chấp hành, tổ chức được giao mới thi hành quyết định cưỡng chế bằng các biện pháp nghiệp vụ phù hợp. Cách thiết kế này hạn chế tối đa xung đột, tạo cơ hội cuối cùng cho người dân hợp tác để bảo vệ quyền lợi của mình trong quá trình bồi thường.

5. Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý khi áp dụng

5.1. Không đồng nhất với cưỡng chế thu hồi đất

Một nhầm lẫn phổ biến là coi cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc giống cưỡng chế thu hồi đất. Trên thực tế, đây là hai giai đoạn và hai cơ chế khác nhau: cưỡng chế kiểm đếm chỉ nhằm ghi nhận tình trạng đất, tài sản làm căn cứ bồi thường; cưỡng chế thu hồi đất là bước buộc người đang sử dụng đất giao đất cho Nhà nước. Sự nhầm lẫn sẽ dẫn đến áp dụng sai căn cứ, sai trình tự và làm tăng nguy cơ khiếu kiện.

5.2. Lưu ý về thông báo, niêm yết và lập biên bản

Trong thực tiễn, việc niêm yết, thông báo và giao quyết định cưỡng chế thường bị coi là thủ tục hình thức. Tuy nhiên, đây là điều kiện pháp lý bắt buộc để quyết định cưỡng chế có giá trị. Trường hợp người bị cưỡng chế từ chối nhận hoặc vắng mặt khi giao, UBND cấp xã phải lập biên bản đúng quy định; nếu bỏ qua khâu này, việc cưỡng chế có nguy cơ bị Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền xác định là trái luật. Khi áp dụng, cần lưu trữ hồ sơ đầy đủ để chứng minh đã thực hiện đúng quy trình.

5.3. Thời điểm cưỡng chế và bảo đảm quyền lợi người dân

Điều 88 quy định thời điểm bắt đầu tiến hành cưỡng chế phải trong giờ hành chính, nhằm bảo đảm tính minh bạch, dễ giám sát và tránh lạm dụng. Người có đất thu hồi nên chủ động tham gia kiểm đếm, hợp tác với cơ quan chức năng để bảo vệ đầy đủ quyền lợi bồi thường và có cơ sở khiếu nại nếu phát sinh tranh chấp. Về phía cơ quan nhà nước, cần tránh tâm lý xem cưỡng chế là giải pháp chính, mà phải xem là bước cuối cùng sau khi đã thực hiện đầy đủ các nỗ lực đối thoại, thuyết phục.