Điều 78 Luật Đất đai 2024: Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh

1. Mục tiêu điều chỉnh và phạm vi áp dụng

Điều 78 giới hạn rõ những trường hợp thu hồi đất được coi là vì mục đích quốc phòng, an ninh, tránh tình trạng viện dẫn lý do chung chung để thu hồi đất tùy tiện. Danh mục tại các khoản 1–10 là liệt kê cụ thể các loại công trình, cơ sở gắn trực tiếp với hoạt động quốc phòng, an ninh, không bao quát mọi nhu cầu sử dụng đất của cơ quan quân đội, công an. Khi áp dụng, cần hiểu điều này là căn cứ về mục đích thu hồi, còn điều kiện, thẩm quyền, trình tự, bồi thường vẫn phải tuân theo các điều về thu hồi đất nói chung của Luật Đất đai 2024.

2. Đặc điểm nổi bật của các trường hợp thu hồi

Thứ nhất, các trường hợp từ nơi đóng quân, căn cứ quân sự, công trình phòng thủ, kho tàng, trường bắn… thể hiện rõ tính chất quân sự, an ninh chuyên biệt, nên thường được xếp vào nhóm dự án sử dụng đất vì lợi ích quốc gia. Thứ hai, Điều 78 còn mở rộng sang các công trình phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh như công nghiệp, khoa học, văn hóa, thể thao, đào tạo, y tế, nhà ở công vụ cho lực lượng vũ trang, phản ánh yêu cầu bảo đảm “hậu phương” cho lực lượng vũ trang nhân dân. Thứ ba, các cơ sở giam giữ, giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng, khu lao động cải tạo do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý cũng được coi là mục đích an ninh – trật tự, nhấn mạnh vai trò của hệ thống thi hành án, quản lý giam giữ trong bảo vệ an ninh quốc gia.

3. Điều kiện “kích hoạt” thu hồi đất theo Điều 78

Để áp dụng Điều 78, trước hết dự án hoặc nhu cầu sử dụng đất phải thuộc đúng một trong các nhóm mục đích được liệt kê và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt theo quy định về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Tiếp đó, cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất phải ban hành quyết định thu hồi, bảo đảm căn cứ pháp lý, mục đích, diện tích, vị trí, đối tượng sử dụng đất đều được xác định rõ ràng. Đồng thời, việc thu hồi phải thực hiện đầy đủ các bước về kiểm kê, xác định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo các điều tương ứng của Luật Đất đai 2024 và văn bản hướng dẫn, không vì lý do quốc phòng, an ninh mà bỏ qua các quyền hợp pháp của người sử dụng đất.

4. Một số nhầm lẫn và cách hiểu sai thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần dự án do quân đội, công an hoặc doanh nghiệp thuộc lực lượng vũ trang thực hiện thì mặc nhiên là thu hồi vì mục đích quốc phòng, an ninh. Thực tế, nếu dự án không thuộc các loại công trình được liệt kê, hoặc không phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, thì không được áp dụng Điều 78 mà phải xem xét theo các căn cứ thu hồi khác. Một sai lầm khác là đồng nhất mọi thu hồi vì mục đích quốc phòng, an ninh với trường hợp không được bồi thường; trong khi đó, việc được bồi thường hay không phụ thuộc vào loại đất, nguồn gốc sử dụng và quy định chung về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, không phụ thuộc riêng vào Điều 78.

5. Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Trong giải quyết tranh chấp, khiếu nại liên quan đến thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, cần kiểm tra kỹ: (i) mục đích nêu trong quyết định thu hồi có đúng một trong các nhóm tại khoản 1–10 Điều 78; (ii) dự án, công trình đã được quyết định, chấp thuận đầu tư, phê duyệt quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đúng thẩm quyền; (iii) thủ tục thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có bảo đảm quyền lợi người sử dụng đất. Người sử dụng đất có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền cung cấp thông tin về loại công trình, chủ quản lý (Bộ Quốc phòng, Bộ Công an hay cơ quan khác) để đối chiếu với Điều 78. Cơ quan áp dụng pháp luật cần tránh lạm dụng khẩu hiệu “bí mật quốc phòng, an ninh” làm lý do từ chối cung cấp các thông tin cơ bản về thủ tục thu hồi và bồi thường, vì đây là quyền tiếp cận thông tin hợp pháp của người dân.