Điều 56 Luật Đất đai 2024: Nguyên tắc thống kê, kiểm kê đất đai

Mục đích và ý nghĩa của Điều 56

Điều 56 xác lập khung nguyên tắc nền tảng cho toàn bộ hoạt động thống kê, kiểm kê đất đai, nhằm bảo đảm số liệu là căn cứ tin cậy cho quy hoạch, tài chính đất đai, thanh tra, kiểm tra và giải quyết tranh chấp. Các nguyên tắc này là tiêu chí để đánh giá tính hợp pháp, hợp lý của quy trình, phương pháp và kết quả thống kê, kiểm kê đất đai của cơ quan nhà nước.

Về bản chất, điều luật chuyển hoạt động thống kê, kiểm kê từ tính chất nội bộ, kỹ thuật sang nghĩa vụ pháp lý gắn với trách nhiệm công vụ, trách nhiệm giải trình và trách nhiệm bồi thường nếu cung cấp số liệu sai lệch, không trung thực.

Những nguyên tắc cốt lõi cần nắm

Trung thực, khách quan, chính xác, kịp thời

Yêu cầu trung thực, khách quan, chính xác, kịp thời là chuẩn mực cao nhất của hoạt động thống kê, kiểm kê đất đai. Số liệu phải phản ánh đúng hiện trạng sử dụng đất, không bị chi phối bởi lợi ích cục bộ, không bị “làm đẹp” để phù hợp chỉ tiêu hay định hướng sẵn. Tính kịp thời là điều kiện để số liệu có giá trị sử dụng, tránh tình trạng số liệu đã lạc hậu nhưng vẫn dùng để quyết định chính sách.

Khi xem xét tính hợp lệ của kết quả thống kê, kiểm kê, đây là nhóm nguyên tắc đầu tiên cần đối chiếu: nếu số liệu không phản ánh đúng hiện trạng hoặc được lập trên cơ sở thông tin đã lỗi thời, quyết định quản lý dựa trên số liệu đó có nguy cơ trái với tinh thần của Điều 56.

Công khai, minh bạch, độc lập chuyên môn

Nguyên tắc công khai, minh bạch yêu cầu kết quả thống kê, kiểm kê và phương pháp thực hiện phải có khả năng kiểm tra, giám sát, giải trình. Công khai không chỉ là công bố kết quả cuối cùng, mà còn là khả năng tiếp cận thông tin của tổ chức, cá nhân có liên quan trong phạm vi pháp luật về tiếp cận thông tin cho phép.

Yêu cầu độc lập về chuyên môn, nghiệp vụ nhấn mạnh việc tách biệt hoạt động chuyên môn với các sức ép hành chính, lợi ích kinh tế hay can thiệp của chủ sử dụng đất. Người thực hiện thống kê, kiểm kê phải chịu trách nhiệm nghề nghiệp, không bị chi phối bởi yêu cầu “nâng”, “giảm” diện tích hay thay đổi cơ cấu sử dụng đất trái thực tế.

Thống nhất nghiệp vụ, phương pháp và chế độ báo cáo

Điều luật yêu cầu thống nhất về nghiệp vụ, phương pháp thống kê, kiểm kê và chế độ báo cáo, nhằm bảo đảm số liệu có thể so sánh theo thời gian và giữa các địa phương. Điều này là cơ sở để ban hành các thông tư, quy chuẩn kỹ thuật, biểu mẫu thống kê bắt buộc áp dụng trên phạm vi toàn quốc.

Khi đánh giá kết quả thống kê, kiểm kê của một địa phương, cần kiểm tra xem đã tuân thủ đúng các quy định kỹ thuật, biểu mẫu thống nhất hay chưa. Việc áp dụng phương pháp riêng, khác chuẩn mà không có căn cứ pháp lý có thể dẫn đến số liệu không được chấp nhận trong hệ thống thống kê đất đai quốc gia.

Đảm bảo tính đồng bộ, hệ thống số liệu từ dưới lên trên

Nguyên tắc tổng hợp số liệu từ cấp dưới lên cấp trên trực tiếp nhằm bảo đảm tính liên thông, không chồng chéo và tránh tình trạng “mỗi nơi một số”. Chuỗi số liệu từ cấp xã, huyện, tỉnh đến trung ương phải logic, cộng dồn được và không mâu thuẫn về tổng diện tích, cơ cấu loại đất.

Nếu phát hiện số liệu giữa các cấp không khớp, đây là dấu hiệu cho thấy nguyên tắc đồng bộ và tổng hợp từ dưới lên trên đã bị vi phạm. Trong tranh chấp, khi gặp nhiều bộ số liệu khác nhau, cần ưu tiên kiểm tra nguồn gốc, cấp lập và mức độ phù hợp với nguyên tắc thống kê, kiểm kê nêu tại Điều 56 để đánh giá độ tin cậy.

Cung cấp số liệu phục vụ quản lý và nhu cầu thông tin

Điều 56 nhấn mạnh chức năng phục vụ: số liệu thống kê, kiểm kê phải được cung cấp kịp thời cho quản lý nhà nước về đất đai và cho nhu cầu thông tin chính đáng của Nhà nước và xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để yêu cầu cơ quan quản lý đất đai giải trình, cung cấp thông tin thống kê, kiểm kê khi tổ chức, cá nhân có quyền lợi liên quan yêu cầu theo đúng trình tự pháp luật.

Do vậy, việc chậm trễ, từ chối cung cấp, hoặc cung cấp số liệu không rõ nguồn gốc, không đúng kỳ thống kê, kiểm kê có thể bị xem là không phù hợp với nguyên tắc này, là căn cứ để khiếu nại, kiến nghị hoặc yêu cầu kiểm tra lại chất lượng số liệu.

Những hiểu sai và lưu ý khi áp dụng

Một hiểu lầm phổ biến là xem kết quả thống kê, kiểm kê như “chân lý tuyệt đối” về pháp lý quyền sử dụng đất. Trên thực tế, thống kê, kiểm kê chủ yếu phản ánh hiện trạng và cơ cấu sử dụng đất tại thời điểm nhất định; giá trị chứng cứ của số liệu này khi giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất cần được đánh giá kết hợp với giấy tờ về quyền sử dụng đất, hồ sơ địa chính, bản đồ, thực tế quản lý và sử dụng.

Một nhầm lẫn khác là coi đây chỉ là quy định mang tính kỹ thuật nội bộ của ngành tài nguyên và môi trường. Điều 56 là căn cứ để xem xét trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền khi số liệu thống kê, kiểm kê sai lệch dẫn đến quyết định quản lý không chính xác, gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân. Đối với luật sư, doanh nghiệp, nhà đầu tư, hiểu rõ các nguyên tắc này giúp đánh giá rủi ro thông tin khi dựa vào số liệu đất đai công bố.

Khi vận dụng Điều 56 trong tư vấn và tranh tụng, cần: đối chiếu xem số liệu sử dụng có đúng kỳ thống kê, kiểm kê, có được lập theo đúng quy trình, phương pháp thống nhất; kiểm tra khả năng bị “làm số liệu” phục vụ mục tiêu quy hoạch, dự án; và đề nghị cơ quan có thẩm quyền đối chiếu, so sánh giữa các cấp nếu phát hiện chênh lệch, mâu thuẫn số liệu.