Điều 5 Luật Đất đai 2024: Nguyên tắc sử dụng đất

1. Vị trí và ý nghĩa của nguyên tắc sử dụng đất

Điều 5 không điều chỉnh một hành vi cụ thể mà đặt ra chuẩn mực chung chi phối toàn bộ hoạt động sử dụng đất. Các nguyên tắc này là cơ sở để đánh giá việc sử dụng đất có hợp pháp, hợp lý hay không, làm nền cho việc áp dụng các quy định về thu hồi đất, xử phạt vi phạm hành chính, bồi thường thiệt hại. Khi giải quyết tranh chấp, cơ quan nhà nước thường soi chiếu hành vi sử dụng đất với các nguyên tắc này trước khi áp dụng các điều khoản chi tiết.

2. Nguyên tắc sử dụng đất đúng mục đích

"Đúng mục đích sử dụng đất" là yêu cầu xuyên suốt, gắn chặt với loại đất được ghi nhận trong giấy chứng nhận và trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Việc tự ý chuyển từ mục đích này sang mục đích khác mà không được cơ quan có thẩm quyền cho phép là vi phạm, dù người sử dụng đất cho rằng việc chuyển đổi mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn. Cần lưu ý phân biệt giữa chuyển mục đích sử dụng đất phải được phép và đa dạng hóa hoạt động nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ mục đích đã được công nhận.

3. Sử dụng bền vững, tiết kiệm, hiệu quả

Yêu cầu bền vững, tiết kiệm, có hiệu quả thể hiện định hướng coi đất đai là tài nguyên hữu hạn, không chỉ là tài sản riêng của người sử dụng. Việc khai thác đất đai phải tính đến lợi ích lâu dài, tránh các hành vi gây thoái hóa, mất khả năng sử dụng trong tương lai. Sử dụng tiết kiệm không đồng nghĩa với bỏ hoang đất; ngược lại, việc để đất không sử dụng kéo dài, gây lãng phí cũng có thể bị xem xét trách nhiệm tùy từng trường hợp theo quy định chuyên ngành.

4. Bảo vệ đất, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu

Nguyên tắc bảo vệ đất, môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu bổ sung góc nhìn môi trường vào quản lý đất đai. Hành vi lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân hóa học làm ô nhiễm, thoái hóa đất không chỉ vi phạm nguyên tắc tại Điều 5 mà còn có thể bị xử lý theo quy định về bảo vệ môi trường và an toàn hóa chất. Một hiểu nhầm thường gặp là chỉ khi gây ô nhiễm nghiêm trọng mới bị coi là vi phạm, trong khi nghĩa vụ bảo vệ đất bao trùm cả hành vi sử dụng thường xuyên nhưng vượt ngưỡng an toàn, gây suy giảm chất lượng đất.

5. Tôn trọng quyền, lợi ích của người sử dụng đất liền kề

Nguyên tắc không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất liền kề và xung quanh nhấn mạnh yếu tố cân bằng lợi ích trong không gian sử dụng đất. Các hành vi như xây dựng công trình gây chắn lối đi hợp pháp, làm ảnh hưởng hệ thống thoát nước chung, gây tiếng ồn, khói bụi nghiêm trọng... đều có thể được xem xét dưới góc độ vi phạm nguyên tắc này. Khi áp dụng, cần đối chiếu với các quy định cụ thể về quyền sử dụng hạn chế đối với thửa đất liền kề, về xây dựng, môi trường để đánh giá mức độ xâm phạm.

6. Lưu ý khi áp dụng Điều 5 trong thực tiễn

6.1. Điều 5 là căn cứ đánh giá, không phải điều khoản chế tài trực tiếp

Điều 5 đặt ra nguyên tắc, cần được kết hợp với các điều luật cụ thể về nghĩa vụ, chế tài trong Luật Đất đai và luật liên quan (xây dựng, môi trường, dân sự...) để xử lý vi phạm. Khi viện dẫn trong hồ sơ xử lý, nên sử dụng Điều 5 để làm rõ hành vi trái với chuẩn mực chung, sau đó áp dụng điều khoản chế tài phù hợp.

6.2. Tránh hiểu Điều 5 chỉ ràng buộc tổ chức, không áp dụng cho cá nhân

Nguyên tắc sử dụng đất tại Điều 5 áp dụng cho mọi chủ thể sử dụng đất, không phân biệt là tổ chức hay cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng dân cư. Việc sử dụng đất nông nghiệp, thổ cư, đất thương mại dịch vụ của cá nhân cũng phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc này, đặc biệt là về bảo vệ môi trường, không xâm phạm quyền người xung quanh.

6.3. Cách xác định vi phạm nguyên tắc sử dụng đất

Khi xem xét một hành vi có vi phạm nguyên tắc sử dụng đất hay không, cần làm rõ: (i) mục đích sử dụng được Nhà nước công nhận; (ii) phương thức khai thác, sử dụng trên thực tế; (iii) tác động đến chất lượng đất, môi trường; (iv) ảnh hưởng đến người sử dụng đất liền kề. Hệ thống chứng cứ (giấy chứng nhận, quy hoạch, biên bản kiểm tra, giám định môi trường, phản ánh của người xung quanh) là cơ sở để kết luận về việc tuân thủ hay vi phạm Điều 5.