Điều 200 Luật Đất đai 2024: Đất quốc phòng, an ninh

1. Vị trí của Điều 200 và mục tiêu điều chỉnh

Điều 200 làm rõ cơ chế quản lý đặc thù đối với đất quốc phòng, an ninh, là loại đất có yêu cầu bảo mật, an toàn và ổn định cao. Nội dung điều luật gắn trực tiếp với Điều 78 Luật Đất đai 2024 về các mục đích sử dụng đất quốc phòng, an ninh, bảo đảm việc quy hoạch, giao đất, thu hồi, khai thác đều phải phục vụ ưu tiên nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm an ninh.

Trọng tâm của điều luật là: (i) xác định mô hình quản lý đất quốc phòng, an ninh tại địa phương; (ii) quy định quyền tạm thời của người đang sử dụng đất trong vùng quy hoạch; (iii) làm rõ cách xử lý tài sản công gắn liền với đất khi thu hồi, chuyển mục đích hoặc sử dụng cho hoạt động sự nghiệp.

2. Phân định vai trò giữa địa phương và Bộ Quốc phòng, Bộ Công an

Khoản 2 giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chủ trì, phối hợp với Bộ Quốc phòng, Bộ Công an trong quản lý nhà nước về đất quốc phòng, an ninh trong phạm vi địa giới hành chính. Cách thiết kế này vừa bảo đảm sự thống nhất về chuyên môn, nghiệp vụ của cơ quan quốc phòng, an ninh, vừa gắn với trách nhiệm quản lý lãnh thổ của địa phương.

Điểm cần lưu ý là UBND cấp tỉnh không tự quyết mọi vấn đề liên quan đất quốc phòng, an ninh mà phải phối hợp, thống nhất với cơ quan quốc phòng, công an có thẩm quyền. Khi giải quyết tranh chấp, giao đất, cho thuê đất, thu hồi hoặc điều chỉnh quy hoạch loại đất này, hồ sơ, quyết định cần thể hiện rõ ý kiến của Bộ Quốc phòng hoặc Bộ Công an.

3. Quyền tiếp tục sử dụng của người dân trong vùng quy hoạch

Khoản 3 bảo vệ quyền lợi của người đang sử dụng đất nằm trong quy hoạch sử dụng đất quốc phòng, an ninh nhưng chưa có nhu cầu sử dụng ngay cho mục đích quốc phòng, an ninh. Người sử dụng đất được tiếp tục sử dụng cho đến khi có quyết định thu hồi của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, qua đó hạn chế tình trạng “treo” quyền lợi, gây lãng phí đất và khó khăn cho đời sống, sản xuất.

Tuy nhiên, điều luật đặt ra giới hạn quan trọng: người sử dụng đất không được làm biến dạng địa hình tự nhiên. Điều này nhằm tránh việc san gạt, đào bới, cải tạo sâu làm ảnh hưởng đến phương án quốc phòng, an ninh sau này (ví dụ: xây dựng công trình phòng thủ, bố trí doanh trại, trận địa…). Trong thực tiễn, các hoạt động như xây dựng nhà kiên cố tầng cao, san lấp lớn, khai thác khoáng sản… là những hành vi dễ bị xem là làm biến dạng địa hình, cần thận trọng xin ý kiến và tuân thủ quy định cấp phép xây dựng, tài nguyên.

4. Thu hồi đất quốc phòng, an ninh cho dự án vì lợi ích quốc gia, công cộng

Khoản 4 quy định trường hợp thu hồi đất quốc phòng, an ninh để thực hiện dự án phát triển kinh tế – xã hội vì mục đích quốc gia, công cộng thì không phải thực hiện việc sắp xếp lại, xử lý tài sản công theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công. Cách quy định này nhằm rút gọn thủ tục, tránh chồng chéo giữa pháp luật đất đai và pháp luật tài sản công trong các dự án trọng điểm.

Điểm dễ nhầm lẫn là: quy định miễn sắp xếp, xử lý tài sản công chỉ áp dụng đối với tài sản công gắn với đất quốc phòng, an ninh bị thu hồi trong trường hợp nêu trên, không phải miễn mọi nghĩa vụ quản lý, bảo toàn tài sản. Chủ thể được giao quản lý vẫn phải thực hiện các thủ tục bàn giao, thanh lý, quyết toán và hạch toán theo cơ chế tài chính, kế toán và các văn bản hướng dẫn có liên quan.

5. Tài sản công của đơn vị sự nghiệp thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an

Khoản 5 tách bạch rõ giữa: (i) trường hợp sử dụng đất quốc phòng, an ninh kết hợp với hoạt động lao động sản xuất, xây dựng kinh tế (điều chỉnh tại Điều 201); và (ii) trường hợp tài sản gắn liền với đất là tài sản công của đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an nhưng không thuộc trường hợp sử dụng đất kết hợp này.

Đối với trường hợp (ii), việc quản lý, sử dụng tài sản gắn liền với đất được điều chỉnh hoàn toàn theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công. Điều này nhằm bảo đảm kỷ luật tài chính – tài sản, tránh tình trạng lợi dụng danh nghĩa đất quốc phòng, an ninh để khai thác kinh doanh, cho thuê, liên doanh, liên kết sai mục đích, trái thẩm quyền dưới “vỏ bọc” đơn vị sự nghiệp công lập.

6. Những nhầm lẫn thường gặp khi áp dụng

Thứ nhất, nhiều người cho rằng đất đã vào quy hoạch quốc phòng, an ninh thì phải dừng ngay mọi hoạt động sử dụng, không được xây dựng, sửa chữa. Điều 200 cho phép tiếp tục sử dụng đến khi có quyết định thu hồi, nhưng người sử dụng đất cần tuân thủ quy hoạch xây dựng, xin phép theo đúng thẩm quyền và không làm biến dạng địa hình tự nhiên.

Thứ hai, nhầm lẫn đất quốc phòng, an ninh là “vùng cấm” tuyệt đối, không thuộc phạm vi quản lý, thanh tra, kiểm tra của chính quyền địa phương. Thực tế, UBND cấp tỉnh vẫn có vai trò chủ trì về mặt quản lý nhà nước, đồng thời chịu trách nhiệm phối hợp để bảo đảm an ninh, bí mật, không xâm phạm chức năng chuyên ngành của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an.

Thứ ba, một số chủ thể hiểu sai quy định miễn sắp xếp, xử lý tài sản công khi thu hồi đất quốc phòng, an ninh là không cần tuân thủ quy định về tài sản công. Điều 200 chỉ loại trừ thủ tục sắp xếp lại, xử lý theo một quy trình riêng, không loại trừ nghĩa vụ quản lý, bàn giao, quyết toán tài sản theo các quy định tài chính – tài sản tương ứng.

7. Một số lưu ý thực tiễn

Khi tư vấn, áp dụng Điều 200, cần: (i) kiểm tra kỹ đối tượng đất có thuộc nhóm đất quốc phòng, an ninh quy định tại Điều 78 hay không; (ii) xác định rõ đã có quyết định thu hồi đất hay mới chỉ là quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; (iii) đối chiếu với quy định về tài sản công, xây dựng, quốc phòng, an ninh để tránh xung đột; và (iv) làm rõ ý kiến của cơ quan quốc phòng, công an có thẩm quyền trong hồ sơ xử lý.

Đồng thời, cần theo dõi các nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết do Chính phủ và các bộ ban hành theo khoản 6 Điều 200 để có căn cứ đầy đủ về quy trình phối hợp, tiêu chí đánh giá việc làm biến dạng địa hình, cơ chế xử lý tài sản khi thu hồi, chuyển đổi mục đích sử dụng đất quốc phòng, an ninh.