Điều 2 Luật Đất đai 2024: Đối tượng áp dụng

Phạm vi Điều 2 và ý nghĩa thực tiễn

Điều 2 đóng vai trò xác định vòng chủ thể chịu sự điều chỉnh của Luật Đất đai 2024, qua đó làm rõ ai phải tuân thủ, ai được hưởng quyền và ai phải gánh trách nhiệm liên quan đến đất đai. Việc phân định ba nhóm đối tượng áp dụng là nền tảng để giải thích, áp dụng các chế định về quyền, nghĩa vụ, xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp trong các điều luật tiếp theo.

Cơ quan nhà nước với tư cách đại diện chủ sở hữu toàn dân

Nhóm thứ nhất là cơ quan nhà nước thực hiện quyền hạn, trách nhiệm đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai, đồng thời thống nhất quản lý nhà nước về đất đai. Điểm cốt lõi là: cơ quan nhà nước không phải "chủ sở hữu" theo nghĩa tư nhân, mà là chủ thể đại diện

Một cách hiểu sai thường gặp là nghĩ rằng mọi cơ quan nhà nước đều có thẩm quyền về đất đai; thực tế, chỉ cơ quan được giao nhiệm vụ quản lý đất đai, tài nguyên theo luật mới có thẩm quyền tương ứng. Khi xem xét hiệu lực quyết định, văn bản, cần rà soát đúng thẩm quyền theo từng loại việc (giao đất, cho thuê đất, thu hồi, bồi thường, giải quyết khiếu nại…).

Người sử dụng đất – trung tâm của quan hệ pháp luật về đất đai

Nhóm thứ hai là người sử dụng đất, bao gồm tổ chức, cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, doanh nghiệp… được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất hoặc sử dụng theo hình thức được pháp luật thừa nhận. Đây là chủ thể trực tiếp thực hiện quyền, nghĩa vụ về đất đai, chịu trách nhiệm tuân thủ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, điều kiện sử dụng, nghĩa vụ tài chính.

Khi áp dụng Điều 2, trọng tâm là xác định một chủ thể có phải "người sử dụng đất" theo Luật Đất đai hay không. Ví dụ: người đang chiếm giữ đất thực tế nhưng không có căn cứ pháp lý (không được giao, không được công nhận, không có giấy tờ hợp lệ…) không đương nhiên là người sử dụng đất theo nghĩa pháp lý đầy đủ, dẫn đến sự khác biệt lớn trong việc bảo vệ quyền, bồi thường, hỗ trợ. Cần tránh nhầm lẫn giữa "người đang sử dụng trên thực tế" và "người sử dụng đất" được pháp luật công nhận.

Các đối tượng liên quan khác trong quản lý, sử dụng đất

Nhóm thứ ba là các đối tượng khác có liên quan đến việc quản lý, sử dụng đất, như tổ chức dịch vụ đo đạc, môi giới, đấu giá, ngân hàng nhận thế chấp quyền sử dụng đất, nhà đầu tư dự án, tổ chức xã hội tham gia giám sát, người có quyền, nghĩa vụ phát sinh gián tiếp từ việc sử dụng đất. Điểm quan trọng là: dù không trực tiếp là người sử dụng đất, các chủ thể này vẫn chịu sự điều chỉnh của Luật Đất đai ở mức độ nhất định (quy tắc hành nghề, nghĩa vụ kê khai, trách nhiệm khi gây thiệt hại…).

Việc sử dụng cụm từ "các đối tượng khác" giúp luật bao quát những chủ thể phát sinh theo thực tiễn, tránh bỏ sót trong trường hợp các loại hình quan hệ mới xuất hiện (chuỗi cung ứng bất động sản, dịch vụ công nghệ dữ liệu đất đai…). Khi áp dụng, cần đọc Điều 2 song song với các điều luật cụ thể quy định quyền, nghĩa vụ của từng loại chủ thể để không lạm dụng phạm vi này.

Lưu ý khi áp dụng Điều 2 vào tình huống cụ thể

Thứ nhất, Điều 2 không dùng để giải quyết tranh chấp trực tiếp, mà là điều khoản định vị chủ thể, giúp xác định luật có điều chỉnh quan hệ đang xem xét hay không. Khi tiếp cận một vụ việc liên quan đất đai, bước đầu tiên nên là: xác định các bên tham gia có thuộc ba nhóm tại Điều 2 hay không, từ đó chọn đúng hệ thống quy phạm (Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Bộ luật Dân sự…).

Thứ hai, cần tránh hiểu Điều 2 là danh sách đóng. Việc dùng cụm "các đối tượng khác có liên quan" cho phép áp dụng linh hoạt đối với các chủ thể mới, miễn là quan hệ của họ gắn với quản lý, sử dụng đất đai theo nghĩa pháp lý. Tuy nhiên, sự linh hoạt này không đồng nghĩa với việc mọi hành vi liên quan đến đất đều chịu điều chỉnh của Luật Đất đai; phải đối chiếu thêm với các luật chuyên ngành khác để phân định ranh giới điều chỉnh.