Điều 186 Luật Đất đai 2024: Đất rừng đặc dụng

1. Mục tiêu điều chỉnh và mối quan hệ với pháp luật lâm nghiệp

Điều 186 nhấn mạnh đất rừng đặc dụng là loại đất gắn chặt với mục đích bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục, không phải đất phục vụ khai thác, kinh doanh thông thường. Việc giao đất rừng đặc dụng được dẫn chiếu trực tiếp sang pháp luật về lâm nghiệp, cho thấy Luật Đất đai chỉ thiết lập khung về quyền sử dụng đất, còn nội dung chuyên ngành về quản lý rừng, bảo vệ, phát triển rừng được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Lâm nghiệp và văn bản hướng dẫn. Khi áp dụng điều luật, luôn cần song song đối chiếu với Luật Lâm nghiệp và quy hoạch lâm nghiệp của khu vực.

2. Đối tượng được giao đất và ý nghĩa thực tiễn

Khoản 1 Điều 186 liệt kê khép kín các chủ thể được Nhà nước giao đất rừng đặc dụng: ban quản lý rừng đặc dụng; tổ chức khoa học, công nghệ, đào tạo, giáo dục nghề nghiệp về lâm nghiệp; ban quản lý rừng phòng hộ, tổ chức kinh tế, đơn vị thuộc lực lượng vũ trang nhân dân; cộng đồng dân cư cấp xã nơi có rừng đặc dụng. Đây vừa là căn cứ xác định thẩm quyền giao đất vừa là căn cứ loại trừ đối với các chủ thể khác (ví dụ cá nhân, hộ gia đình thông thường không thuộc nhóm này). Khi xem xét một dự án, cần kiểm tra chủ thể có thuộc danh sách này hay không để tránh giao đất sai đối tượng.

3. Điều kiện "kích hoạt" áp dụng Điều 186

Điều luật chỉ áp dụng đối với khu đất có tính chất rừng đặc dụng theo quy hoạch, hồ sơ địa chính và quyết định của cơ quan có thẩm quyền; không áp dụng cho đất rừng sản xuất hoặc rừng phòng hộ. Chủ thể nhận đất phải thuộc các nhóm nêu tại khoản 1. Mục đích sử dụng đất phải là quản lý, sử dụng, bảo vệ, phát triển rừng phù hợp quy định lâm nghiệp, không phải các mục đích khác như xây dựng cơ sở kinh tế, đô thị. Có đủ các điều kiện này mới đặt vấn đề áp dụng cơ chế giao đất và quyền, nghĩa vụ tương ứng theo Điều 186.

4. Di dân khỏi phân khu bảo vệ nghiêm ngặt

Khoản 2 quy định trách nhiệm phối hợp của ban quản lý rừng đặc dụng với chính quyền địa phương trong việc lập và trình phê duyệt dự án di dân, tái định cư. Trọng tâm ở đây là di dời người dân ra khỏi phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, chứ không phải toàn bộ diện tích rừng đặc dụng. Phân khu này được thiết kế để bảo tồn nghiêm ngặt, hạn chế tối đa hoạt động của con người, nên việc di dân là công cụ pháp lý bắt buộc để bảo đảm mục tiêu bảo tồn. Khi xây dựng, thẩm định dự án, cần xem kỹ ranh giới phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, bảo đảm chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tuân thủ đồng thời Luật Đất đai, Luật Lâm nghiệp và pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

5. Công trình kết cấu hạ tầng trong rừng đặc dụng

Khoản 3 cho phép các đối tượng được giao đất rừng đặc dụng xây dựng công trình kết cấu hạ tầng phục vụ quản lý, bảo vệ, phát triển rừng. Cụm từ "phục vụ quản lý, bảo vệ, phát triển rừng" là giới hạn quan trọng, tránh hiểu mở rộng thành xây dựng công trình phục vụ mục đích kinh doanh, khai thác du lịch vượt quá quy định của Luật Lâm nghiệp. Việc phê duyệt, cấp phép xây dựng các công trình hạ tầng phải gắn với phương án quản lý rừng, đánh giá tác động môi trường và tuân thủ quy hoạch từng phân khu (dịch vụ – hành chính, bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái...). Một sai lầm phổ biến là coi đây là căn cứ "cho phép xây dựng mọi công trình" trong rừng đặc dụng, trong khi điều luật chỉ mở cho các công trình phục vụ chức năng bảo vệ và phát triển rừng.

6. Giấy chứng nhận và giới hạn ghi nhận tài sản công

Khoản 4 khẳng định người được Nhà nước giao đất theo khoản 1 được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất. Tuy nhiên, điểm nổi bật là yêu cầu không ghi nhận tài sản là tài sản công trên Giấy chứng nhận. Điều này phản ánh nguyên tắc quản lý tài sản công, theo đó tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện, được quản lý theo chế độ riêng, không trộn lẫn vào nội dung Giấy chứng nhận vốn thiết kế chủ yếu cho các chủ thể sử dụng đất cụ thể. Trong thực tế, khi đăng ký, cấp Giấy chứng nhận cho các ban quản lý rừng, đơn vị vũ trang hoặc tổ chức kinh tế sử dụng tài sản công, cơ quan đăng ký đất đai phải phân biệt rõ tài sản của chủ thể đó với tài sản công để không ghi nhầm, tránh hệ quả pháp lý về chuyển nhượng, thế chấp trái với chế độ quản lý tài sản công.

7. Một số nhầm lẫn và lưu ý khi áp dụng

Thứ nhất, không được hiểu đất rừng đặc dụng giao theo Điều 186 là đất giao ổn định lâu dài như đất ở, bởi mục đích sử dụng bị giới hạn bởi pháp luật lâm nghiệp và có thể điều chỉnh theo quy hoạch rừng, bảo tồn thiên nhiên. Thứ hai, cộng đồng dân cư được giao đất rừng đặc dụng không đồng nghĩa với quyền tự do khai thác tài nguyên rừng; việc sử dụng vẫn phải theo phương án được phê duyệt, bảo đảm bảo tồn, không xâm hại hệ sinh thái. Thứ ba, tổ chức kinh tế được giao đất rừng đặc dụng cần đặc biệt lưu ý ranh giới giữa hoạt động phục vụ bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục với hoạt động kinh doanh; nếu chuyển sang kinh doanh du lịch, dịch vụ phải có căn cứ pháp lý rõ trong Luật Lâm nghiệp, quy hoạch và quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Cuối cùng, các cơ quan đăng ký đất đai, tài nguyên môi trường cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan lâm nghiệp để xác định đúng loại rừng, phân khu và loại tài sản khi cấp, chỉnh lý Giấy chứng nhận theo Điều 186.