Điều 170 Luật Đất đai 2024: Trách nhiệm xây dựng, quản lý, vận hành, khai thác Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai

Mục tiêu điều chỉnh và định hướng quản trị dữ liệu đất đai

Điều 170 đặt nền tảng cho việc hình thành và vận hành Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai theo hướng hiện đại, tập trung, đồng bộ, gắn với mục tiêu đến năm 2025 phải đưa hệ thống vào vận hành và kết nối đầy đủ giữa trung ương và địa phương. Trọng tâm là chuẩn hóa hạ tầng kỹ thuật, phần mềm, cơ sở dữ liệu và quy trình chia sẻ, khai thác thông tin đất đai phục vụ quản lý nhà nước, dịch vụ công và nhu cầu xã hội. Điều luật đồng thời thể hiện yêu cầu bắt buộc về chuyển đổi số trong lĩnh vực đất đai, không còn là lựa chọn tùy nghi của từng địa phương.

Phân định trách nhiệm giữa trung ương và địa phương

Bộ Tài nguyên và Môi trường – vai trò trung tâm

Khoản 1 giao cho Bộ Tài nguyên và Môi trường trách nhiệm thiết kế tổng thể hệ thống ở cấp quốc gia, gồm xây dựng hạ tầng kỹ thuật công nghệ thông tin tại trung ương, phần mềm dùng chung, cơ sở dữ liệu cấp vùng và cả nước, cũng như tích hợp và quản lý cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai. Bộ không chỉ xây dựng mà còn phải vận hành, bảo trì, nâng cấp phần mềm và hạ tầng trung ương, bảo đảm kết nối với cổng dịch vụ công quốc gia và các hệ thống thông tin của bộ, ngành, địa phương. Đây là đầu mối duy nhất chịu trách nhiệm về chuẩn dữ liệu và chuẩn kết nối, hạn chế tình trạng mỗi nơi xây một hệ thống riêng lẻ, không tương thích.

Các Bộ, ngành liên quan – nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu

Khoản 2 không trao quyền quản lý trực tiếp hệ thống cho các Bộ, ngành khác, mà nhấn mạnh trách nhiệm kết nối và chia sẻ kết quả điều tra cơ bản và thông tin liên quan đến đất đai cho Bộ Tài nguyên và Môi trường. Yếu tố cốt lõi là dữ liệu có yếu tố đất đai (ví dụ: quy hoạch, kết cấu hạ tầng, tài sản công, nông nghiệp, xây dựng) phải được đưa vào cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai, tránh phân tán ở các hệ thống chuyên ngành không liên thông.

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh – xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu địa phương

Khoản 3 xác định trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ở ba nhóm công việc chính: (i) xây dựng, cập nhật, quản lý và khai thác cơ sở dữ liệu đất đai trong phạm vi địa phương; (ii) bảo đảm hạ tầng kỹ thuật, phần mềm và đường truyền kết nối từ địa phương đến trung ương; (iii) chia sẻ, cung cấp dữ liệu đất đai và thực hiện dịch vụ công trực tuyến tại địa phương. Mốc thời gian đến năm 2025 để kết nối, tích hợp với cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai là nghĩa vụ pháp lý cụ thể, mang tính ràng buộc, thể hiện trách nhiệm chuyển đổi số bắt buộc của địa phương.

Điều kiện “kích hoạt” việc áp dụng và phạm vi trách nhiệm

Điều luật áp dụng khi có hoạt động xây dựng, quản lý, vận hành, khai thác hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu đất đai ở ba cấp: quốc gia, ngành và địa phương. Việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm dựa vào vị trí trong bộ máy nhà nước: Bộ Tài nguyên và Môi trường ở cấp trung ương, các Bộ, ngành có dữ liệu liên quan, và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ở cấp địa phương. Khi xảy ra các vấn đề như chậm xây dựng cơ sở dữ liệu, không bảo đảm kết nối, không cung cấp dịch vụ công trực tuyến hay không chia sẻ dữ liệu cho Bộ Tài nguyên và Môi trường, việc xem xét trách nhiệm và xử lý sẽ căn cứ trực tiếp vào các nghĩa vụ được liệt kê tại từng khoản.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mỗi địa phương có thể xây dựng hệ thống thông tin đất đai theo chuẩn riêng, chỉ cần phục vụ nội bộ; trong khi Điều 170 yêu cầu địa phương phải kết nối, tích hợp với cơ sở dữ liệu quốc gia và tuân thủ chuẩn chung do Bộ Tài nguyên và Môi trường thiết kế. Một nhầm lẫn khác là coi nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu của các Bộ, ngành chỉ là khuyến khích; thực chất đây là trách nhiệm pháp lý, nếu không thực hiện sẽ dẫn đến thiếu đồng bộ, tiềm ẩn rủi ro về minh bạch, giám sát và có thể bị xử lý theo pháp luật chuyên ngành. Cũng cần tránh quan niệm rằng chỉ cơ quan nhà nước mới được khai thác dữ liệu; Điều 170 nêu rõ việc cung cấp thông tin đất đai cho tổ chức, cá nhân theo quy định pháp luật, gắn với dịch vụ công trực tuyến.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng Điều 170

Thứ nhất, khi xây dựng hoặc nâng cấp phần mềm, cơ sở hạ tầng thông tin đất đai tại địa phương, cần đối chiếu chặt chẽ với yêu cầu “kết nối, tích hợp” với cơ sở dữ liệu quốc gia để thiết kế giải pháp kỹ thuật phù hợp, tránh đầu tư lãng phí vì không tương thích. Thứ hai, việc tổ chức thực hiện dịch vụ công trực tuyến trong lĩnh vực đất đai theo khoản 1, khoản 3 phải gắn với mức độ dịch vụ công trực tuyến và các quy định về cải cách thủ tục hành chính, không chỉ dừng ở việc tra cứu thông tin. Thứ ba, khi yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp dữ liệu đất đai hoặc khi đánh giá trách nhiệm chậm cung cấp dữ liệu, cần dựa vào các nghĩa vụ chia sẻ, kết nối, cung cấp thông tin được nêu tại điểm đ khoản 1, điểm c khoản 3 Điều 170 Luật Đất đai 2024 và các văn bản hướng dẫn chi tiết theo khoản 4.

Vai trò của Chính phủ trong cụ thể hóa

Khoản 4 giao Chính phủ quy định chi tiết việc xây dựng, quản lý, vận hành, khai thác Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai. Điều này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng vì phần lớn yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn dữ liệu, quy trình kết nối, phân quyền truy cập và bảo mật sẽ được cụ thể hóa bằng nghị định, thông tư. Khi áp dụng Điều 170 vào tình huống cụ thể, cần đọc song song các văn bản dưới luật để xác định rõ tiêu chuẩn, thời hạn, lộ trình và chế tài liên quan, tránh chỉ dựa trên quy định khung của Điều luật.