Điều 1 Luật Đất đai 2024: Phạm vi điều chỉnh

Vị trí và ý nghĩa của Điều 1

Điều 1 là điều mở đầu, có chức năng định hướng, xác định Luật Đất đai điều chỉnh những vấn đề nào liên quan đến đất đai. Đây không phải điều ghi nhận quyền cụ thể, mà đặt ra ranh giới phạm vi để tất cả các điều khoản sau vận hành trong cùng một hệ thống. Khi nghiên cứu hoặc áp dụng Luật Đất đai, Điều 1 cho biết những nhóm quan hệ pháp luật nào phải tra cứu trong luật này, thay vì tìm sang văn bản chuyên ngành khác.

Những nội dung trọng tâm cần nắm

Thứ nhất, luật khẳng định chế độ sở hữu đất đai là sở hữu toàn dân, Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Điều này giải thích vì sao cá nhân, tổ chức không có quyền sở hữu đất, mà chỉ có quyền sử dụng đất với các hình thức như giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất.

Thứ hai, Điều 1 bao quát chế độ quản lý và sử dụng đất đai, tức là luật điều chỉnh cả hành vi của cơ quan nhà nước (quản lý) lẫn hành vi của người sử dụng đất (sử dụng). Nhờ đó, cùng một văn bản vừa là căn cứ kiểm tra tính hợp pháp của quyết định hành chính về đất đai, vừa là căn cứ để đánh giá quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất trong giao dịch dân sự, thương mại.

Thứ ba, quy định quyền và nghĩa vụ của công dân, người sử dụng đất cho thấy phạm vi áp dụng không chỉ với chủ thể có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, mà rộng hơn với mọi công dân liên quan đến việc sử dụng đất trong lãnh thổ Việt Nam, kể cả trường hợp chưa được cấp giấy chứng nhận nhưng có hành vi lấn, chiếm, sử dụng sai mục đích.

Phạm vi áp dụng theo lãnh thổ và chủ thể

Điều 1 nhấn mạnh lãnh thổ áp dụng là toàn bộ đất đai thuộc lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Như vậy, mọi loại đất – nông nghiệp, phi nông nghiệp, đất quốc phòng – an ninh, đất chưa sử dụng… đều nằm trong phạm vi điều chỉnh, miễn là thuộc lãnh thổ quốc gia. Đây là cơ sở để yêu cầu mọi hoạt động liên quan đến đất tại Việt Nam phải tuân theo Luật Đất đai, bất kể chủ thể là cá nhân, tổ chức trong nước hay tổ chức, cá nhân nước ngoài được phép sử dụng đất.

Về chủ thể, sự tách bạch cụm từ "công dân" và "người sử dụng đất" cho thấy luật điều chỉnh cả những quyền, nghĩa vụ chung của công dân với đất đai (như nghĩa vụ bảo vệ, sử dụng tiết kiệm) và những quyền, nghĩa vụ chuyên sâu của người sử dụng đất có căn cứ pháp lý về sử dụng đất (như đăng ký, thực hiện nghĩa vụ tài chính, chuyển nhượng, thế chấp).

Những nhầm lẫn thường gặp về Điều 1

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng Điều 1 chỉ mang tính tuyên bố, không có giá trị áp dụng thực tiễn. Trên thực tế, khi phát sinh tranh chấp hoặc mâu thuẫn về việc áp dụng luật (ví dụ giữa Luật Đất đai và Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản), việc quay lại Điều 1 giúp xác định quan hệ đang xem xét có phải là quan hệ về đất đai và liệu Luật Đất đai có phải là văn bản chuyên ngành ưu tiên áp dụng.

Nhầm lẫn thứ hai là suy diễn từ chế độ sở hữu toàn dân rằng người sử dụng đất chỉ "ở nhờ" hoặc không có nền tảng vững chắc để bảo vệ quyền lợi. Cách hiểu này không đúng. Việc Nhà nước đại diện chủ sở hữu toàn dân làm cơ sở để thiết lập cơ chế cấp quyền sử dụng đất, bảo hộ quyền đó theo luật; Điều 1 đặt nền cho cách nhìn đúng: người sử dụng đất có quyền mạnh, nhưng đó là quyền sử dụng – không phải quyền sở hữu tuyệt đối.

Lưu ý khi vận dụng Điều 1 trong thực tiễn

Khi xây dựng, thẩm định hoặc giải thích chính sách, quyết định liên quan đến đất, cần đối chiếu với các cụm nội dung trong Điều 1 để đảm bảo chính sách đó nằm trong phạm vi mà Luật Đất đai điều chỉnh, tránh xâm lấn sang lĩnh vực thuộc luật khác (ví dụ: tài sản gắn liền với đất nhiều khi thuộc phạm vi Bộ luật Dân sự, Luật Nhà ở). Điều này đặc biệt quan trọng trong các dự án đầu tư có yếu tố đất đai, nơi nhiều luật cùng điều chỉnh.

Trong giải quyết tranh chấp hoặc tư vấn giao dịch, Điều 1 là điểm xuất phát để xác định có nên áp dụng Luật Đất đai hay chỉ áp dụng luật dân sự, thương mại. Nếu quan hệ pháp lý xoay quanh quyền được sử dụng, quản lý, quy hoạch, cấp giấy, thu hồi, bồi thường đối với đất, thì thuộc phạm vi Luật Đất đai; nếu chủ yếu liên quan đến tài sản, nghĩa vụ thanh toán, hợp đồng giữa các bên mà đất chỉ là đối tượng gián tiếp, cần kết hợp với các luật khác.