Điều 90 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Hậu quả của việc chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự

Ý nghĩa và mục đích của quy định về hậu quả chấm dứt đại diện

Điều 90 nhằm đảm bảo tính liên tục của quá trình giải quyết vụ việc dân sự khi quan hệ đại diện chấm dứt. Quy định này xác định rõ chủ thể sẽ tiếp tục tham gia tố tụng, tránh khoảng trống pháp lý làm đình chỉ, kéo dài hoặc gây tranh chấp về tư cách tham gia tố tụng. Đồng thời, điều luật khẳng định nguyên tắc: khi điều kiện đại diện không còn, đương sự lấy lại vị trí trung tâm trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng.

Trọng tâm cần nắm về hai trường hợp chấm dứt đại diện

Chấm dứt đại diện theo pháp luật

Khi đại diện theo pháp luật chấm dứt do người được đại diện đã thành niên hoặc được khôi phục năng lực hành vi dân sự, họ trở lại tư cách chủ thể tự mình tham gia tố tụng. Trọng tâm ở đây là sự chuyển tiếp từ cơ chế bảo hộ sang cơ chế tự chịu trách nhiệm về quyền, nghĩa vụ tố tụng. Người này cũng được quyền lập quan hệ ủy quyền mới, theo trình tự thủ tục đại diện quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự và phù hợp quy định về năng lực hành vi dân sự trong Bộ luật Dân sự.

Chấm dứt đại diện theo ủy quyền

Đối với đại diện theo ủy quyền, khi hợp đồng ủy quyền chấm dứt, đương sự hoặc người thừa kế của đương sự phải trực tiếp hoặc lại tiếp tục ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng. Điều luật bảo vệ sự nối tiếp tư cách tham gia tố tụng, đặc biệt trong trường hợp đương sự chết, tránh gián đoạn quá trình xét xử hoặc thi hành án. Như vậy, hậu quả của việc chấm dứt ủy quyền không làm mất quyền tố tụng mà chỉ làm chuyển cách thức thực hiện quyền đó.

Điều kiện kích hoạt việc áp dụng Điều 90

Điều 90 được áp dụng khi: thứ nhất, tồn tại quan hệ đại diện trong tố tụng dân sự (theo pháp luật hoặc theo ủy quyền); thứ hai, có sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ đại diện (đủ tuổi thành niên, khôi phục năng lực hành vi dân sự, hết thời hạn ủy quyền, đơn phương chấm dứt, người đại diện chết hoặc bị mất năng lực hành vi dân sự...). Khi các điều kiện này phát sinh, tòa án và các chủ thể liên quan phải xác định lại người tham gia tố tụng hợp pháp theo logic của Điều 90, bảo đảm mọi thủ tục tiếp theo đều có chủ thể đại diện hoặc tham gia đúng quy định.

Những cách hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng khi đại diện chấm dứt, mọi hành vi tố tụng trước đó của người đại diện đương nhiên bị vô hiệu. Trên thực tế, Điều 90 chỉ điều chỉnh hậu quả về chủ thể tiếp tục tham gia tố tụng, không phủ nhận hiệu lực các hành vi đã thực hiện đúng thẩm quyền, đúng pháp luật trước thời điểm chấm dứt. Nhầm lẫn khác là tưởng rằng khi người được đại diện đã thành niên thì đại diện theo pháp luật vẫn tiếp tục nếu không có quyết định chấm dứt; trong khi điều luật thể hiện rõ nguyên tắc: khi điều kiện đại diện theo pháp luật không còn, người đó đương nhiên phải tự mình hoặc ủy quyền khác tham gia.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn tố tụng

Trong thực tế, cần lưu ý phải kịp thời thông báo và chứng minh sự kiện làm chấm dứt đại diện (giấy chứng nhận đủ 18 tuổi, quyết định khôi phục năng lực hành vi dân sự, văn bản chấm dứt ủy quyền, giấy chứng tử...). Tòa án cần ra các quyết định tố tụng tương ứng để ghi nhận tư cách chủ thể mới, tránh tình trạng tiếp tục gửi, tống đạt văn bản tố tụng cho người đã không còn là đại diện hợp pháp. Đương sự và người thừa kế nên chủ động lập ủy quyền mới nếu không thể trực tiếp tham gia, vì Điều 90 chỉ mở ra cơ chế chuyển tiếp, còn việc có ủy quyền hay không là lựa chọn của họ nhưng sẽ ảnh hưởng lớn đến khả năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong phiên tòa.