Điều 89 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự

Vị trí và mục đích của Điều 89

Điều 89 đóng vai trò “cầu nối” giữa chế định đại diện trong tố tụng dân sự và chế định đại diện trong Bộ luật Dân sự 2015. Quy định này tránh việc xây dựng một hệ thống lý do chấm dứt đại diện riêng trong tố tụng, bảo đảm tính thống nhất của pháp luật. Đồng thời, điều luật gián tiếp nhắc người tham gia tố tụng phải rà soát các căn cứ chấm dứt đại diện theo Bộ luật Dân sự khi đánh giá tư cách đại diện tại thời điểm giải quyết vụ việc.

Trọng tâm cần nắm khi áp dụng Điều 89

Trọng tâm của Điều 89 là: mọi việc chấm dứt đại diện trong tố tụng dân sự không tự quyết theo ý chí riêng mà phải có căn cứ trong Bộ luật Dân sự. Người đại diện theo pháp luật và theo ủy quyền trong tố tụng khi mất tư cách đại diện trong quan hệ dân sự thì đồng thời mất tư cách đại diện trong tố tụng. Việc thay đổi, chấm dứt đại diện trong quá trình tố tụng phải được chứng minh bằng tài liệu, giấy tờ tương ứng theo quy định về đại diện trong Bộ luật Dân sự.

Căn cứ chấm dứt đại diện theo Bộ luật Dân sự

Để áp dụng Điều 89, cần truy ngược các căn cứ chấm dứt đại diện trong Bộ luật Dân sự 2015, như: hết thời hạn ủy quyền, công việc ủy quyền đã hoàn thành, bên ủy quyền hoặc được ủy quyền đơn phương chấm dứt ủy quyền theo Điều 569 và Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015, người đại diện hoặc người được đại diện chết, pháp nhân chấm dứt tồn tại, hoặc thay đổi người đại diện theo pháp luật bằng quyết định nội bộ. Những căn cứ này xảy ra ở bình diện dân sự, nhưng hiệu lực kéo theo ngay trong tố tụng, không cần một quyết định riêng của Tòa án để “chấm dứt” đại diện.

Nhầm lẫn thường gặp về chấm dứt đại diện tố tụng

Một sai lầm phổ biến là cho rằng chỉ cần đương sự làm đơn gửi Tòa án là việc chấm dứt đại diện tố tụng đương nhiên có hiệu lực, bất kể nội dung ủy quyền hoặc quy định nội bộ pháp nhân. Cách hiểu này bỏ qua Điều 89, vì việc chấm dứt phải phù hợp với căn cứ trong Bộ luật Dân sự, ví dụ không thể đơn phương chấm dứt trái với thỏa thuận trong hợp đồng ủy quyền. Một nhầm lẫn khác là coi quyết định của Tòa án về việc thay đổi người đại diện là nguồn làm phát sinh chấm dứt; thực chất, Tòa chỉ ghi nhận và áp dụng hệ quả của việc chấm dứt đã hình thành theo luật dân sự.

Lưu ý khi áp dụng vào tình huống cụ thể

Trong thực tiễn, khi có tranh chấp về tư cách đại diện, Tòa án cần yêu cầu xuất trình hợp đồng ủy quyền, quyết định bổ nhiệm, điều lệ, biên bản họp hoặc giấy tờ chứng minh sự kiện pháp lý dẫn đến chấm dứt đại diện theo Bộ luật Dân sự 2015. Đương sự muốn thay đổi người đại diện nên lập văn bản ủy quyền mới hoặc quyết định thay đổi theo đúng trình tự nội bộ, đồng thời thông báo kịp thời cho Tòa án để tránh rủi ro về giá trị pháp lý của các hành vi tố tụng đã thực hiện. Việc không kiểm tra kỹ căn cứ chấm dứt đại diện có thể dẫn đến tranh chấp về hiệu lực của đơn khởi kiện, kháng cáo, thỏa thuận hòa giải do người đại diện thực hiện sau khi tư cách đại diện đã chấm dứt theo luật dân sự.