Điều 84 Bộ luật tố tụng dân sự 2015: Quyết định việc thay đổi người giám định, người phiên dịch

Ý nghĩa và mục đích của quy định

Điều 84 nhằm bảo đảm tính khách quan của kết luận giám định và chất lượng phiên dịch, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Người giám định, người phiên dịch giữ vai trò hỗ trợ Tòa án trong việc làm rõ sự thật khách quan, nên việc thay đổi họ phải đặt trong khuôn khổ chặt chẽ, có thẩm quyền rõ ràng và thủ tục minh bạch. Quy định hoãn phiên tòa, phiên họp khi phải thay đổi bảo đảm thời gian hợp lý để trưng cầu hoặc thay thế, tránh việc xét xử vội vàng, thiếu căn cứ.

Thẩm quyền quyết định thay đổi

Điều 84 phân tách rõ thẩm quyền giữa giai đoạn trước phiên và tại phiên. Trước khi mở phiên tòa, phiên họp, thẩm quyền thuộc Chánh án Tòa án – phù hợp với vai trò tổ chức, phân công nhân sự trong hoạt động tố tụng. Tại phiên tòa, phiên họp, thẩm quyền chuyển sang Thẩm phán, Hội đồng xét xử hoặc Hội đồng giải quyết việc dân sự, gắn với nguyên tắc xét xử độc lập và chỉ chịu sự ràng buộc bởi pháp luật. Việc thảo luận tại phòng nghị án và quyết định theo đa số bảo đảm tính tập thể trong quyết định thay đổi, hạn chế sự tùy tiện của cá nhân.

Điều kiện “kích hoạt” việc thay đổi

Điều luật không liệt kê cụ thể căn cứ thay đổi, nhưng các căn cứ thường được hiểu thống nhất theo các quy định về giám định, phiên dịch và nguyên tắc tố tụng: có dấu hiệu không vô tư, khách quan; có quan hệ lợi ích với đương sự; năng lực chuyên môn hoặc ngôn ngữ không đáp ứng yêu cầu; hoặc vi phạm nghĩa vụ giám định, phiên dịch. Việc áp dụng Điều 84 chỉ được “kích hoạt” khi có yêu cầu thay đổi hoặc khi cơ quan tiến hành tố tụng nhận thấy cần thay đổi để bảo đảm khách quan. Trước khi quyết định, phải nghe ý kiến của người bị yêu cầu thay đổi để bảo đảm quyền được trình bày và minh bạch trong đánh giá căn cứ.

Trình tự tại phiên tòa, phiên họp và hệ quả pháp lý

Tại phiên, Hội đồng xét xử hoặc Hội đồng giải quyết việc dân sự phải xem xét yêu cầu thay đổi, nghe ý kiến người bị yêu cầu, sau đó thảo luận tại phòng nghị án và ra quyết định theo đa số. Đây là trình tự bắt buộc, nếu bỏ qua các bước này dễ dẫn tới khiếu nại, kháng cáo về thủ tục tố tụng. Trường hợp phải thay đổi, Thẩm phán hoặc Hội đồng bắt buộc phải ra quyết định hoãn phiên tòa, phiên họp, đồng thời thực hiện trưng cầu người giám định khác hoặc thay người phiên dịch khác theo Điều 79 và Điều 81 BLTTDS 2015. Như vậy, thay đổi luôn gắn với nghĩa vụ chủ động bảo đảm sự thay thế hợp lệ, không làm gián đoạn kéo dài tố tụng một cách vô căn cứ.

Những nhầm lẫn thường gặp và lưu ý áp dụng

Nhầm lẫn về quyền yêu cầu và thẩm quyền quyết định

Một nhầm lẫn phổ biến là coi yêu cầu thay đổi của đương sự đương nhiên dẫn đến thay đổi người giám định, người phiên dịch. Điều 84 chỉ trao quyền yêu cầu, còn quyền quyết định thuộc Chánh án, Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử/Hội đồng giải quyết việc dân sự; yêu cầu không có căn cứ sẽ bị bác. Cũng cần phân biệt thẩm quyền trước phiên (Chánh án) với thẩm quyền trong phiên (Thẩm phán, Hội đồng) để soạn thảo đơn và nộp đúng chủ thể.

Nhầm lẫn giữa hủy kết luận giám định và thay đổi người giám định

Thay đổi người giám định không đồng nghĩa với việc đương nhiên hủy bỏ kết luận giám định đã có. Việc đánh giá, bác bỏ hoặc yêu cầu giám định lại cần căn cứ vào các quy định về chứng cứ, giám định và quyết định tố tụng khác. Khi thay đổi, Tòa án phải xem xét có cần trưng cầu giám định bổ sung, giám định lại hay không, tránh việc lạm dụng yêu cầu thay đổi như một cách phủ nhận mọi kết luận bất lợi.

Lưu ý về quyền tranh tụng và quyền được hiểu rõ

Trong thực tiễn, việc phiên dịch không chính xác, không đầy đủ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền trình bày, tranh tụng của đương sự, nhất là người nước ngoài hoặc người không có khả năng sử dụng tiếng Việt. Khi phát hiện sai sót nghiêm trọng trong phiên dịch, hoặc người phiên dịch vi phạm nghĩa vụ, Điều 84 là cơ sở pháp lý để yêu cầu thay đổi ngay tại phiên, kèm theo hoãn phiên để bảo đảm chuẩn bị người phiên dịch mới. Đương sự nên ghi nhận rõ các lỗi phiên dịch, giám định trong biên bản để làm căn cứ cho yêu cầu.